Fibrinogen (fibrinogen) qaraciyərdə sintez olunan və orqanizmin ən mühüm müdafiə proseslərindən birində – qanın laxtalanmasında iştirak edən zülaldır. Bu səhifədə fibrinogenin aşağı düşməsinin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Cərrah Ginekoloq Hematoloq Hepatoloq İnfeksionist Onkoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Fibrinogen (fibrinogen) qaraciyərdə sintez olunan və orqanizmin ən mühüm müdafiə proseslərindən birində – qanın laxtalanmasında iştirak edən zülaldır. Damar zədələndikdə fibrinogen fibrinə – laxta əmələ gətirən lif qrupuna çevrilir. O, cırılma yerini bağlayır və qanaxmanın qarşısını alır. Fibrin həmçinin iltihabi reaksiyalarda iştirak edərək orqanizmə travma və infeksiyaların öhdəsindən gəlməyə kömək edir. Normada yetkin insanın plazmasında fibrinogen konsentrasiyası 2-4 q/l arasında dəyişir. Əgər qan analizi fibrinogenin aşağı olduğunu göstərirsə, bu, orqanizmin trombun tam əmələ gəlməsi üçün bu zülaldan kifayət qədər olmadığı deməkdir. Bu vəziyyət hipofibrinogenemiya adlanır. O, həm anadangəlmə, həm də sonradan qazanılmış ola bilər. Fibrinogen normadan aşağı olduqda qan sürətlə laxta əmələ gətirmə qabiliyyətini itirir, buna görə hətta cüzi zədələnmələr belə uzun sürən qanaxma ilə müşayiət oluna bilər. Zülal səviyyəsinin nəzərəçarpacaq dərəcədə azalmasında, xüsusilə əməliyyatlar, travmalar və ya doğuş zamanı, təhlükəli qan itkisi riski mövcuddur. Qadınlarda aşağı fibrinogen tez-tez hamiləlik ağırlaşmaları və plasentar qan dövranının pozulması ilə bağlıdır.
Növləri
Hipofibrinogenemiyanın müxtəlif mənşəyi və dərəcəsi ola bilər, buna görə tibbi təcrübədə bir neçə növü ayırmaq qəbul edilib. Belə təsnifat həkimə zülalın azalma səbəbini müəyyən etməyə və müalicənin optimal strategiyasını seçməyə kömək edir.
Hipofibrinogenemiyanın aşağıdakı növləri ayırd edilir:
Mənşəyinə görə:
- Anadangəlmə (irsi) — qaraciyərin kifayət qədər fibrinogen sintez edə bilmədiyi genetik defektlərlə əlaqədardır.
- Qazanılmış — qaraciyər xəstəlikləri, mübadilə pozulmaları və ya güclü qanaxmalar fonunda yaranır.
Xarakterinə görə:
- Nisbi — fibrinogen səviyyəsinin azalması, məsələn, intensiv məhlul infuziyaları zamanı plazmanın durulaşması hesabına baş verir.
- Mütləq — zülalın sintezinin pozulması və ya sürətli sərf olunması nəticəsində real çatışmazlığı ilə xarakterizə olunur.
Gedişatına görə:
- Kəskin — daha çox ağır infeksiyalarda və ya yayılmış damardaxili laxtalanma sindromunda (YDLS) qəfil yaranır.
- Xroniki — qaraciyərin uzunmüddətli xəstəliklərində və digər sistem pozulmalarında tədricən formalaşır.
Səbəbləri
Fibrinogenin qatılığı aşağı olduqda, bu, həmişə orqanizmdə müəyyən proseslərin əksidir. Səbəblər həm onun əmələ gəlməsinin pozulması, həm də patoloji vəziyyətlərdə həddindən artıq sərf olunması ilə əlaqəli ola bilər. Mexanizmi anlamaq düzgün müalicə seçimi üçün vacibdir.
Fibrinogenin azalmasının əsas səbəbləri:
- Qaraciyər sirrozu. Qaraciyərin xroniki zədələnməsində hepatositlər fibrinogen daxil olmaqla plazma zülallarını sintez etmək qabiliyyətini itirir. Buna görə qan daha yavaş laxtalanır, kiçik travmalarda belə qanaxma riski artır.
- Kəskin hepatit. Aktiv iltihab dövründə qaraciyər hüceyrələri zədələnir və zülal sintezi müvəqqəti azalır. İltihab sakitləşdikdə göstəricilər tədricən normallaşır, lakin xəstəliyin ən aktiv dövründə fibrinogen səviyyəsi normadan xeyli aşağı ola bilər.
- Yayılmış damardaxili laxtalanma sindromu (YDLS). Bu pozulmada laxtalanma amilləri mikrotrombların əmələ gəlməsinə aktiv sərf olunur və fibrinogen ehtiyatı tez tükənir. Nəticədə qan həqiqətən lazım olan yerdə laxta əmələ gətirmə qabiliyyətini itirir.
- Güclü qanaxmalar və travmalar. Böyük həcmdə plazma itkisi fibrinogen daxil olmaqla zülalların yuyulmasına gətirib çıxarır. Maye kompensasiya edilsə belə, orqanizm sintezi bərpa edənə qədər zülal səviyyəsi aşağı qalır.
- Sepsis və ağır infeksiyalar. Ağır hallarda bu, onun tükənməsinə və qanda qatılığının azalmasına gətirib çıxarır.
- Onkohematoloji xəstəliklər. Şiş hüceyrələri plazma zülallarının əmələ gəlməsinə təsir edərək laxtalanma sisteminin tarazlığını poza bilər, bu da qanda aşağı fibrinogen kimi özünü göstərir.
- K vitamini çatışmazlığı. Bu vitamin laxtalanma amillərinin əmələ gəlməsində iştirak edən fermentlərin işi üçün zəruridir. Onun çatışmazlığında təkcə fibrin sintezi deyil, bütün qan laxtalanma kaskadı pozulur.
- Yanıqlar və geniş travmalar. Bu vəziyyətlərdə fibrinogen zədələnmiş toxumaları qorumaq üçün aktiv sərf olunur, zədələnmə sahəsi böyük olduqda onun ehtiyatı tez tükənir.
Diaqnostika
Laborator məlumatlar fibrinogenin aşağı olduğunu göstərdikdə həkim üçün bunun onun sintezinin pozulması ilə, yoxsa zülalın artmış sərfi ilə bağlı olduğunu anlamaq vacibdir.
Bunun üçün qaraciyərin, hemostaz sisteminin işini və orqanizmin ümumi vəziyyətini qiymətləndirməyə kömək edən kompleks müayinə aparılır:
- Koaqulogramma;
- Protrombin vaxtının və İNR-in (beynəlxalq normallaşdırılmış nisbətin) müəyyən edilməsi;
- AQTV testi (aktivləşdirilmiş qismən tromboplastin vaxtı);
- Trombosit səviyyəsinin analizi;
- Qanın biokimyəvi analizi;
- Qaraciyər fermentlərinin müayinəsi;
- Qarın boşluğu orqanlarının ultrasəs müayinəsi;
- Genetik testlər.
Koaqulogramma laxtalanma sisteminin ümumi vəziyyətini qiymətləndirməyə və fibrinin nə dərəcədə fəal formalaşdığını müəyyən etməyə imkan verir. Biokimyəvi analiz və qaraciyər sınaqları zülal sintezinin azaldığı qaraciyər xəstəliklərini aşkar etməyə kömək edir. Ultrasəs müayinəsi orqanın struktur dəyişikliklərini göstərərək laborator məlumatları tamamlayır. İrsi hipofibrinogenemiyadan şübhələnildikdə fibrinogenin əmələ gəlməsinə təsir edən mutasiyaları aşkar etmək üçün genetik testlər təyin olunur.
Müalicə
Analiz fibrinogenin normadan aşağı olduğunu göstərdikdə, müalicə təkcə onun səviyyəsini artırmağa deyil, bu vəziyyətə səbəb olan amilin aradan qaldırılmasına da yönəlir. Dəqiq diaqnostika olmadan terapiya effektiv olmaya bilər, buna görə ilk mərhələ həmişə pozulmanın mənbəyinin axtarılmasıdır.
- Əsas xəstəliyin korreksiyası. Səbəb qaraciyər patologiyasıdırsa, müalicə orqanın funksiyalarının bərpasına və iltihabın azalmasına yönəlir. İnfeksion və ya septik proseslərdə antibakterial və dezintoksikasiya üsulları tətbiq olunur. Azalma YDLS ilə əlaqədardırsa, laxtalanma sistemini sabitləşdirmək və onu aktivləşdirən amilləri aradan qaldırmaq üçün intensiv terapiya aparılır.
- Zülal və laxtalanma amillərinin çatışmazlığının doldurulması. Həkim plazmanın zülal komponentlərini ehtiva edən və ya fibrinogenin təbii sintezini stimullaşdıran preparatların yeridilməsini tövsiyə edə bilər. Həmçinin qaraciyərdə fibrinogenin əmələ gəlməsi üçün zəruri olan zülal və aminturşularla zəngin balanslaşdırılmış qidalanma istifadə olunur.
- Qaraciyər funksiyalarının və maddələr mübadiləsinin dəstəklənməsi. Hepatositlərin metabolizmini və orqanın qanla təchizatını yaxşılaşdıran vasitələr tətbiq olunur. Qaraciyər hüceyrələrinin bərpasına kömək edən preparatlar, həmçinin laxtalanma proseslərində iştirak edən B qrup vitaminləri və K vitamini təyin olunur.
- Qan itkisinin nəticələrinin müalicəsi. Əhəmiyyətli qanaxmalarda qan komponentlərinin yeridilməsi aparılır. Bu, təzyiqin sabitləşməsi, mikrosirkulyasiyanın bərpası və anemiyanın qarşısının alınması üçün zəruridir.
- Hamiləlik zamanı nəzarət. Hamiləlik dövründə qadınlarda fibrinogen aşağı olduqda həkim ana və uşaq üçün risk dərəcəsini qiymətləndirir. Yüngül azalmada müşahidə və qidalanmanın korreksiyası kifayətdir, ifadə olunmuş çatışmazlıqda isə koaqulogramma nəzarəti altında terapiya aparılır.
Müalicə həmişə fərdidir və analiz nəticələrinə əsasən seçilir. Xalq vasitələri və ya qida əlavələri ilə fibrinogeni özbaşına artırmağa cəhd etmək təhlükəlidir — bu, əsl səbəbi gizlədə və ağırlaşmalara gətirib çıxara bilər. Zülal səviyyəsinin dinamikasını izləmək və həkimin tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir, xüsusilə əvvəllər qaraciyər və ya laxtalanma problemləri aşkar edilmişdirsə.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Fibrinogenin aşağı olduğu vəziyyətin uzun müddət davam etməsi orqanizmin təbii qoruyucu mexanizmlərinin pozulmasına gətirib çıxarır. Bu zülalın kifayət qədər olmaması qanın davamlı laxta əmələ gətirmə qabiliyyətini itirməsinə səbəb olur, bu da damarların kiçik zədələnmələrində belə qan itkisi riskini artırır. Zaman keçdikcə, xüsusilə əsas xəstəlik nəzarətdə saxlanılmırsa, ağır ağırlaşmalar inkişaf edə bilər.
Aşağı fibrinogenin əsas riskləri:
- Qanaxmalar. Fibrin çatışmazlığı səbəbindən kiçik yaralar və ya cərrahi müdaxilələr belə uzunmüddətli qan itkisi ilə müşayiət olunur. Bu, əmələ gələn trombun möhkəm olmaması ilə əlaqədardır.
- Anemiya. Daimi kiçik qan itkiləri hemoglobin və eritrosit səviyyəsinin azalmasına gətirib çıxarır. İnsan zəiflik, baş gicəllənmə, dözümlülüyün azalmasını hiss edir.
- Hemorragik şok. Güclü qanaxmalarda orqanizm çoxlu miqdarda qan itirir, bu da təzyiqin düşməsinə və orqanların oksigen aclığına gətirib çıxarır.
- Hamiləlik ağırlaşmaları. Qadınlarda normadan aşağı fibrinogen düşük təhlükəsinə, doğuşdan sonra qanaxmaya və ya plasentar qan dövranının pozulmasına səbəb ola bilər.
- Əməliyyatlardan sonra laxtalanma pozulmaları. Aşağı fibrinogen səviyyəsində əməliyyatdan sonrakı qan itkisi və toxumaların uzunmüddətli sağalması riski artır.
Bu vəziyyətlərin hər biri tibbi müşahidə və vaxtında korreksiya tələb edir. Fibrinogen normadan aşağı olduqda analiz nəticəsinə etinasız yanaşmamaq vacibdir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qan analizi fibrinogenin aşağı olduğunu göstərdikdə nəticəni nəzərə almamaq deyil, azalmanın səbəbini müəyyən etməyə kömək edəcək mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir. İlkin qəbulu ən çox klinik mənzərəni və analiz nəticələrini qiymətləndirən terapevt aparır. Aşkar edilmiş kənarlaşmalardan asılı olaraq digər sahələrin həkimləri də cəlb oluna bilər.
Aşağı fibrinogen səviyyəsində aşağıdakı mütəxəssislərə müraciət olunur:
Yadda saxla!
Fibrinogen səviyyəsinin təyini koaqulogrammanın əsas göstəricilərindən biridir və laxtalanma sisteminin işini qiymətləndirməyə kömək edir. Tibb mütəxəssisləri bu göstəricini yalnız aydın pozulmalar olduqda deyil, risk qrupuna daxil olan insanlarda profilaktik məqsədlə də yoxlamağı tövsiyə edir. Buraya qaraciyər xəstəlikləri, mənşəyi aydın olmayan tez-tez qanaxmalar, iltihab və autoimmun patologiyaları olan pasiyentlər aiddir. Fibrinogen səviyyəsinin qiymətləndirilməsi cərrahi əməliyyata hazırlaşan pasiyentlərə, hamiləliyi planlaşdıran və hamiləlik dövründəki qadınlara da lazımdır. Dövri müayinə pozulmanı vaxtında aşkar etməyə və ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün tədbir görməyə imkan verir.
Suallar və cavablar
Qanda aşağı fibrinogen plazmada tromb əmələ gəlməsi üçün zəruri olan zülalın azaldığını göstərir. Belə vəziyyət qanaxma riskini artırır və qaraciyər xəstəlikləri, K vitamini çatışmazlığı və ya laxtalanma pozulması ilə əlaqəli ola bilər.
Qadınlarda fibrinogenin azalması hamiləlik, anemiya, qaraciyərin xroniki xəstəlikləri və ya güclü qan itkisindən sonra müşahidə oluna bilər. Hamiləlik dövründə göstərici aşağıdırsa, doğuş ağırlaşmalarının qarşısını almaq üçün həkim müşahidəsi lazımdır.
Səbəblər iltihab prosesləri, infeksiyalar, qaraciyər xəstəlikləri və ya YDLS ola bilər. Bəzən azalma laxtalanma sisteminə təsir edən dərmanların qəbulu ilə əlaqədardır.
Bu, qan laxtalanmasının mərhələlərindən birinin pozulmasına işarə edir. Səbəbi dəqiqləşdirmək üçün əlavə diaqnostika tələb olunur: koaqulogramma, qaraciyər sınaqları, trombosit və plazma zülallarının müayinəsi.
Bu vəziyyət qanda tromb əmələ gəlməsinə cavabdeh olan zülalın azaldığını göstərir. Bu, xüsusilə travma və ya cərrahi müdaxilə zamanı qanaxma riskini artırır və tez-tez qaraciyər xəstəlikləri, infeksiyalar və ya laxtalanma sisteminin sistemli pozulmaları ilə əlaqədardır.
