Sepsis orqanizmin infeksiyaya nəzarətdən çıxmış reaksiyası nəticəsində həyati vacib orqanların işinin pozulduğu vəziyyətdir. Bu, təxirəsalınmaz vəziyyətdir: hesab saatlarla gedir və müalicə ilk saatda başlamalıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qan zəhərlənməsi
- septisemiya
Sepsis orqanizmin infeksiyaya nəzarətdən çıxmış reaksiyası nəticəsində həyati vacib orqanların işinin pozulduğu, həyat üçün təhlükəli vəziyyətdir. Onu istənilən infeksiya — pnevmoniya, sidik yollarının iltihabı, yara və ya qarın boşluğundakı irinli proses — tətikləyə bilər. Sepsis təxirəsalınmaz tibbi yardım tələb edir: müalicəyə nə qədər tez başlanarsa, sağ qalma şansı bir o qədər yüksək olur.
Xəstəlik haqqında
Sepsis ayrıca xəstəlik deyil, istənilən infeksiyanın ən ağır gedişidir. Normada immun sistemi mikrobları infeksiya ocağında məhdudlaşdırır. Sepsisdə isə bu reaksiya nəzarətdən çıxır: iltihab bütün orqanizmə yayılır, damarlar genişlənir və keçiriciliyi artır, qan təzyiqi düşür, toxumalara oksigen çatdırılması pozulur. Nəticədə infeksiya ilə birbaşa əlaqəsi olmayan orqanlar da — böyrəklər, ağciyərlər, qaraciyər, beyin, ürək — zədələnməyə başlayır.
Məişətdə sepsisi çox vaxt «qan zəhərlənməsi» adlandırırlar, lakin bu ad dəqiq deyil: qanda mikrobların olması sepsis üçün mütləq şərt deyil. Həlledici olan orqanizmin cavabının özüdür.
Sepsisin ən ağır forması septik şokdur: qan dövranı elə pozulur ki, maye yeridilməsinə baxmayaraq arterial təzyiqi saxlamaq üçün xüsusi dərmanlar tələb olunur. Septik şokda ölüm riski əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, sepsis dünyada ölüm səbəbləri arasında aparıcı yerlərdən birini tutur. Eyni zamanda, vaxtında tanındıqda və müalicəyə erkən başlandıqda xəstələrin əksəriyyəti sağalır.
Səbəbləri
Sepsisə bakteriyalar, viruslar və ya göbələklər səbəb ola bilər. Ən çox o, aşağıdakı infeksiyaların ağırlaşması kimi inkişaf edir:
- ağciyər infeksiyaları — pnevmoniya;
- sidik yollarının infeksiyaları — pielonefrit;
- qarın boşluğunun infeksiyaları — peritonit, appendisit, xolesistit;
- dəri və yumşaq toxumaların infeksiyaları — irinli yaralar, flegmona, yataq yaraları;
- kateterlər, dren və digər tibbi qurğularla bağlı infeksiyalar;
- doğuşdan və ya abortdan sonrakı infeksiyalar;
- menenjit və digər ağır infeksiyalar.
Risk qrupları
Sepsis istənilən insanda inkişaf edə bilər, lakin bəzi qruplarda risk xeyli yüksəkdir:
- 65 yaşdan yuxarı insanlar;
- yenidoğulmuşlar və birinci yaşdakı uşaqlar;
- hamilə qadınlar və doğuşdan sonrakı ilk həftələrdə olan qadınlar;
- xroniki xəstəlikləri olanlar — şəkərli diabet, xroniki böyrək və ya ağciyər xəstəlikləri, qaraciyər sirrozu;
- immuniteti zəifləmiş pasiyentlər — kimyaterapiya alanlar, orqan köçürülməsindən sonra, HİV infeksiyasında;
- bu yaxınlarda əməliyyat keçirmiş və ya uzun müddət xəstəxanada qalan insanlar;
- kateteri, drenajı və ya sidik kateteri olan pasiyentlər.
Klinik mənzərə
Sepsisin erkən əlamətləri qeyri-spesifikdir və adi infeksiyaya bənzəyə bilər. Onu fərqləndirən, vəziyyətin sürətlə pisləşməsi və orqanların işinin pozulması əlamətləridir:
- yüksək hərarət və titrətmə — və ya əksinə, hərarətin normadan aşağı düşməsi;
- ürək döyüntüsünün tezləşməsi;
- tez və səthi tənəffüs, təngnəfəslik;
- huşun dumanlanması, çaşqınlıq, yuxululuq, ifadəli zəiflik;
- arterial təzyiqin düşməsi, başgicəllənmə;
- dərinin solğunluğu, mərmər rəngli ləkələr, soyuq və nəm dəri;
- sidiyin kəskin azalması;
- «indiyə qədər heç vaxt bu qədər pis olmamışdım» hissi — pasiyentlərin tez-tez işlətdiyi ifadə.
Kiçik uşaqlarda sepsis qidadan imtina, qeyri-adi süstlük və ya əksinə, dayanmayan ağlama, tənəffüsün tezləşməsi, dərinin solğunluğu və ya göyümtül rəngi ilə təzahür edə bilər. Yaşlı insanlarda yeganə əlamət birdən-birə yaranan çaşqınlıq ola bilər — hərarət olmadan belə.
İnfeksiya fonunda bu əlamətlərdən hər hansı biri yaranarsa, həkim qəbuluna yazılmaq deyil, dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Sepsisə şübhə olduqda diaqnostika və müalicə paralel aparılır — nəticələri gözləmək üçün vaxt yoxdur.
- Vəziyyətin qiymətləndirilməsi — arterial təzyiq, nəbz, tənəffüs tezliyi, qanın oksigenlə doyması, huşun səviyyəsi. Bu göstəricilər orqan disfunksiyasının dərəcəsini tez qiymətləndirməyə imkan verir.
- Qanın bakterioloji əkilməsi — törədicini və onun antibiotiklərə həssaslığını müəyyən etmək üçün. Qan antibiotik yeridilməzdən əvvəl götürülür, lakin müalicəni təxirə salmamalıdır.
- Laktat — toxumaların oksigen çatışmazlığının göstəricisi; yüksək səviyyə vəziyyətin ağırlığını əks etdirir.
- Qanın ümumi analizi, C-reaktiv zülal, prokalsitonin — iltihabın və bakterial infeksiyanın markerləri.
- Böyrək və qaraciyər funksiyası, laxtalanma göstəriciləri, qan qazları.
- Sidik, bəlğəm, yara ifrazatının əkilməsi — ehtimal olunan ocağa görə.
- İnfeksiya mənbəyinin axtarışı — döş qəfəsinin rentgeni, qarın boşluğunun USM-i və ya KT-si, lazım gəldikdə digər müayinələr.
Ağırlaşmalar
- Septik şok — dərmanlarla saxlanmalı olan kritik təzyiq düşküsü.
- Kəskin respirator distress-sindrom — ağciyərlərin ağır zədələnməsi, süni tənəffüs tələb edə bilər.
- Kəskin böyrək çatışmazlığı — bəzən müvəqqəti və ya daimi dializ tələb edir.
- Qanın laxtalanmasının pozulması (DDL-sindromu) — eyni vaxtda tromb əmələ gəlməsi və qanaxmalar.
- Çoxorqanlı çatışmazlıq — bir neçə orqanın eyni vaxtda işini dayandırması.
- Toxumaların nekrozu — ağır hallarda barmaqların, ətrafların itirilməsinə gətirib çıxara bilər.
Sepsisdən sağalmış insanların bir hissəsində aylarla davam edən nəticələr qalır — bu, sepsisdən sonrakı sindrom adlanır: tez yorulma, əzələ zəifliyi, yuxu pozğunluqları, yaddaş və diqqətin zəifləməsi, həyəcan və depressiya. Həmçinin ilk il ərzində yenidən xəstəxanaya düşmə riski artır.
Müalicə
Sepsis reanimasiya və ya intensiv terapiya şöbəsində müalicə olunur. Müalicə kompleksdir və bir neçə istiqamətdə eyni vaxtda aparılır.
- Antibakterial terapiya. Geniş təsir spektrli antibiotiklər mümkün qədər tez — ideal olaraq sepsis tanındıqdan sonrakı ilk saat ərzində — venadaxili yeridilir. Hər saatlıq gecikmə riski artırır. Əkilmənin nəticələri gəldikdən sonra terapiya konkret törədiciyə uyğunlaşdırılır.
- Venadaxili maye. Qan dövranının həcmini bərpa etmək və təzyiqi qaldırmaq üçün.
- Vazopressorlar. Maye yeridilməsinə baxmayaraq təzyiq aşağı qalırsa — damarları daraldan və təzyiqi saxlayan dərmanlar. Bu, septik şokun müalicəsinin əsasıdır.
- İnfeksiya mənbəyinin aradan qaldırılması. Absesin açılması və drenajı, yoluxmuş kateterin çıxarılması, zəruri hallarda — təcili əməliyyat.
- Orqanların funksiyasının dəstəklənməsi. Tənəffüs çatışmazlığında — oksigen terapiyası və ya süni ağciyər ventilyasiyası; böyrək çatışmazlığında — dializ; həmçinin qanda şəkərin, laxtalanmanın və qidalanmanın nəzarəti.
Sepsis evdə müalicə olunmur və heç bir halda özbaşına antibiotik qəbulu ilə əvəz edilə bilməz.
Reabilitasiya
Sepsisdən sonra bərpa çox vaxt xəstəxanadan çıxdıqdan sonra da həftələr və aylarla davam edir.
- Fiziki fəallıq — yükün tədricən artırılması, müalicəvi bədən tərbiyəsi; uzunmüddətli yataq rejimindən sonra əzələlərin gücünü bərpa etmək üçün lazımdır.
- Qidalanma — kifayət qədər zülal və kalori; bərpa dövründə orqanizmin tələbatı artır.
- Psixoloji dəstək — reanimasiyada keçirilmiş vaxt çox vaxt həyəcan, yuxu pozğunluqları və travmadan sonrakı stress ilə nəticələnir; bu, normaldır və kömək almaq olar.
- Nəzarət müayinələri — böyrəklərin, ağciyərlərin və digər zədələnmiş orqanların funksiyasının yoxlanması.
Sepsisdən sonra orqanizm infeksiyalara daha həssas ola bilər. Bərpa dövründə hərarət, zəiflik və ya digər infeksiya əlamətləri yenidən yaranarsa, gözləmədən həkimə müraciət etmək lazımdır.
Profilaktika
- Peyvəndlər — qripə, pnevmokokk infeksiyasına və digər infeksiyalara qarşı; xüsusilə yaşlılar və xroniki xəstəlikləri olanlar üçün vacibdir. Peyvənd təqvimini həkiminizlə dəqiqləşdirin.
- İnfeksiyaların vaxtında müalicəsi — sidik yollarının, ağciyərlərin, dərinin infeksiyalarını «öz-özünə keçər» deyə gözləmək olmaz.
- Yaralara qulluq — yaranı təmizləmək, qızarma, şişkinlik, irin və ya artan ağrı yaranarsa həkimə müraciət etmək.
- Əl gigiyenası — infeksiyaların qarşısını almağın ən sadə və effektiv üsulu.
- Xroniki xəstəliklərə nəzarət — xüsusən şəkərli diabetə: qanda şəkərin yüksək olması infeksiyalara qarşı müdafiəni zəiflədir.
- Antibiotikləri yalnız həkim təyinatı ilə və təyin olunmuş kurs boyu qəbul etmək — özbaşına qəbul davamlı bakteriyaların yaranmasına şərait yaradır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sepsisə şübhə olduqda qəbula yazılmaq lazım deyil — dərhal təcili yardım çağırın və ya ən yaxın xəstəxananın qəbul şöbəsinə müraciət edin. Zəng edərkən infeksiyanın olduğunu və vəziyyətin sürətlə pisləşdiyini deyin.
Xəstəxanada müalicəni reanimatoloq (anestezioloq-reanimatoloq) aparır; infeksionist, cərrah və digər mütəxəssislər infeksiya mənbəyindən asılı olaraq cəlb olunur. Sağaldıqdan sonra müşahidəni terapevt davam etdirir.
Yadda saxla!
Sepsis saatlarla inkişaf edən vəziyyətdir və onun nəticəsi ən çox bir şeydən — yardımın nə qədər tez başlanmasından asılıdır. Antibiotik terapiyasının hər saatlıq gecikməsi riski artırır.
İnfeksiya fonunda aşağıdakılardan hər hansı biri yaranarsa, dərhal təcili yardım çağırın:
- huşun dumanlanması, çaşqınlıq, nitqin dolaşması;
- təngnəfəslik, çox tez tənəffüs;
- ürək döyüntüsünün kəskin tezləşməsi, başgicəllənmə, huşun itirilməsi;
- dərinin mərmər rəngi və ya göyərməsi, soyuq tər;
- bütün gün ərzində sidiyin olmaması və ya çox az olması;
- ifadəli zəiflik və «indiyə qədər belə pis olmamışdım» hissi.
Gözləmə taktikası, evdə hərarətsalıcı və ya əvvəlcədən qalmış antibiotiklərlə müalicə cəhdi burada uyğun deyil — bu, qiymətli vaxtın itirilməsidir.
Suallar və cavablar
Sepsisin özü bir insandan digərinə keçmir — bu, orqanizmin infeksiyaya reaksiyasıdır. Lakin sepsisə səbəb olan bəzi infeksiyalar yoluxucu ola bilər, ona görə gigiyena qaydaları vacibdir.
Məişətdə bu ifadələr sinonim kimi işlədilir, lakin dəqiq deyil. Sepsisdə əsas problem qanda mikrobların olması deyil, orqanizmin infeksiyaya nəzarətdən çıxmış reaksiyasıdır. Sepsis qanda bakteriya aşkarlanmadan da inkişaf edə bilər.
Bəli, vaxtında müalicə ilə insanların əksəriyyəti sağalır. Lakin bərpa aylarla çəkə bilər və bəzi pasiyentlərdə uzunmüddətli nəticələr qalır — tez yorulma, zəiflik, yaddaşın pisləşməsi. Reabilitasiya və həkim müşahidəsi bu nəticələri azaltmağa kömək edir.
Xeyr. Sepsis yalnız xəstəxanada, çox vaxt intensiv terapiya şöbəsində müalicə olunur: venadaxili antibiotiklər, maye, lazım gəldikdə təzyiqi saxlayan dərmanlar və orqanların dəstəklənməsi tələb olunur. Evdə müalicə cəhdi vaxt itkisi deməkdir və həyat üçün təhlükəlidir.
İnfeksion xəstəliklər üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
