Sidik cövhəri (karbamid) — zülalların parçalanmasının yekun mərhələsində qaraciyərdə əmələ gələn maddədir. Bu səhifədə sidik cövhərinin azalmasının səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Dietoloq Endokrinoloq Hepatoloq Nefroloq Qastroenteroloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Sidik cövhəri (karbamid) — zülalların parçalanmasının yekun mərhələsində qaraciyərdə əmələ gələn maddədir. Orqanizm aminturşuları emal edərkən hüceyrələrdə kifayət qədər zəhərli birləşmə olan ammonyak ayrılır. Onu zərərsizləşdirmək üçün qaraciyər ammonyakı təhlükəsiz formaya — sidik cövhərinə çevirir, o isə sonradan böyrəklər vasitəsilə sidiklə birlikdə orqanizmdən xaric olunur. Beləliklə, bu göstərici təkcə zülal mübadiləsinin vəziyyətini deyil, həm də utilizasiya prosesinin baş verdiyi qaraciyər və böyrəklərin işinin keyfiyyətini əks etdirir. Qan analizində sidik cövhəri azaldıqda, bu, orqanizmdə ya daha az zülal parçalandığının, ya da qaraciyər və böyrəklərin onların emalının öhdəsindən gələ bilmədiyinin əlaməti ola bilər. Adətən zərdabdakı konsentrasiya 2,5 mmol/l-dən aşağı düşdükdə azalma qeydə alınır (böyüklərdə norma 2,5-8,3 mmol/l arasındadır). Qanda sidik cövhərinin azalması mübadilə reaksiyalarındakı pozğunluqların əksidir. Belə vəziyyət hamiləlikdə, metabolizm dölün ehtiyacları üçün yenidən qurulduqda, qaraciyər xəstəliklərində, qidada zülal çatışmazlığında, həmçinin bəzi endokrin və ya irsi pozğunluqlarda müşahidə oluna bilər. Bəzən göstəricinin azalması həddən artıq maye qəbulu və ya sidik ifrazının stimulyasiyası ilə bağlıdır.
Növləri
Sidik cövhərinin (karbamidin) azalması onun aşağı düşməsinə səbəb olan mexanizmdən asılı olaraq müxtəlif formalarda ola bilər. Təsnifat həkimə mübadilənin hansı mərhələsində — sintez, emal və ya azotlu birləşmələrin xaric edilməsi mərhələsində — pozğunluq baş verdiyini anlamağa kömək edir.
Sidik cövhərinin azalmasının bir neçə növü ayırd edilir:
- Fizioloji — hamiləlik zamanı, erkən yaşlı uşaqlarda, artıq maye qəbulunda və ya az zülallı pəhriz zamanı yaranır.
- Patoloji — qaraciyər xəstəliklərini, endokrin pozğunluqları, ferment çatışmazlığının irsi qüsurlarını müşayiət edir.
- Nisbi — artıq maye vurulması, o cümlədən venadaxili infuziya fonunda qanın durulması ilə bağlıdır.
- Mütləq — zülal mübadiləsinin real pozğunluğunu və ya onların emalında iştirak edən orqanların disfunksiyasını əks etdirir.
Səbəbləri
Qanda sidik cövhəri konsentrasiyasının azalması orqanizmin ya onu az miqdarda istehsal etməsi, ya da çox sürətlə xaric etməsinin nəticəsidir. Göstəricinin niyə normadan aşağı olduğunu anlamaq üçün müxtəlif xəstəliklərin əsasında duran amilləri nəzərdən keçirmək lazımdır.
Sidik cövhərinin azalmasının əsas səbəbləri:
- Qaraciyər patologiyaları. İltihabi proseslər, sirroz və ya piy degenerasiyası zamanı qaraciyər hüceyrələri tədricən ammonyakı zərərsizləşdirmə və onu sidik cövhərinə çevirmə qabiliyyətini itirir. Buna görə qanda zülal parçalanmasının zəhərli məhsulları toplanmağa başlayır, sidik cövhərinin səviyyəsi isə azalır. Belə dəyişiklik qaraciyərin sintetik fəallığının zəifləməsini əks etdirir və qaraciyər çatışmazlığının formalaşmasına işarə edə bilər.
- Malabsorbsiya sindromu. Bağırsaq qida maddələrini tam mənimsəmə qabiliyyətini itirdikdə zülallar orqanizmə məhdud miqdarda daxil olur. Aminturşuların çatışmazlığı səbəbindən ammonyakın əmələ gəlməsi azalır, deməli, qaraciyərdə sidik cövhərinin sintezi də az intensiv olur.
- Hipotireoz. Belə vəziyyətdə sidik cövhərinin əmələ gəlmə sürəti azalır, onun qandakı konsentrasiyası isə normadan aşağı olur.
- İrsi ferment çatışmazlıqları. Bəzi genetik pozğunluqlar ammonyakın sidik cövhərinə çevrilməsi dövranında iştirak edən fermentlərin düzgün işləməməsinə səbəb olur. Nəticədə zəhərli azotlu birləşmələr toxumalarda toplanır, zərdabdakı sidik cövhəri səviyyəsi isə düşür.
- Hamiləlik. Gələcək analarda qanda sidik cövhərinin azalması kifayət qədər tez-tez rast gəlinir və fizioloji hal sayılır. Zülallar aktiv şəkildə dölün toxumalarının qurulmasına sərf olunur, maddələr mübadiləsi sürətlənir, dövr edən mayenin həcmi isə artır. Bu amillər qanın özünəməxsus «durulaşmasına» və sidik cövhəri konsentrasiyasının azalmasına gətirib çıxarır. Hamiləlik zamanı fizioloji olaraq təkcə sidik cövhəri deyil, kreatinin də azalır.
- Həddən artıq maye qəbulu. Artıq içmə rejimi və ya venadaxili böyük miqdarda məhlulların vurulması zamanı böyrəklər sidik cövhərini onun əmələ gəlmə sürətindən daha tez xaric etməyə başlayır. Diuretik qəbulu zamanı da bənzər vəziyyət müşahidə olunur, çünki onlar suyun xaricolmasını gücləndirərək qanda sidik cövhərinin səviyyəsini azaldır.
- Nefrotik sindrom. Bu xəstəlikdə böyrəklər sidiklə zülal itirir, bu da sidik cövhərinin əmələ gəlməsi üçün mövcud aminturşuların miqdarını azaldır. Paralel olaraq azotlu maddələrin filtrasiya və emal prosesi pozulur.
- Aşağı zülallı pəhriz. Qidada zülal çatışmazlığı orqanizmdə onun parçalanma məhsullarının daha az əmələ gəlməsinə səbəb olur. Bu, xüsusən uzun müddət ciddi pəhrizə riayət edən insanlarda biokimyəvi analizdə sidik cövhərinin azalması şəklində əks olunur.
Diaqnostika
Sidik cövhərinin niyə azaldığını aydınlaşdırmaq üçün həkim geniş müayinə təyin edir. Diaqnostika kompleks şəkildə, qaraciyər, böyrəklərin vəziyyəti və zülal, karbohidrat mübadiləsi proseslərinin qiymətləndirilməsi ilə aparılır.
Standart diaqnostik alqoritmə adətən aşağıdakılar daxildir:
- Qanın biokimyəvi analizi;
- Ümumi sidik analizi;
- Qanda kreatinin səviyyəsinin müəyyən edilməsi;
- Ammonyaka analiz;
- Qaraciyər testləri (ALT, AST, bilirubin);
- Qaraciyər və böyrəklərin ultrasəs müayinəsi;
- Ümumi klinik qan analizi.
Biokimya sidik cövhəri və kreatinin konsentrasiyasını müəyyən etməyə imkan verir, bunlara əsasən həkim böyrəklərin işinin effektivliyini və zülal mübadiləsinin intensivliyini qiymətləndirir. Sidik analizi orqanizmin azot parçalanma məhsullarını nə dərəcədə aktiv xaric etdiyini göstərir. Qaraciyər fermentlərinin və ammonyak səviyyəsinin araşdırılması qaraciyərin öz detoksikasiya funksiyalarının öhdəsindən gəlib-gəlmədiyini anlamağa kömək edir. USM nəticələri isə göstəricinin azalmasına səbəb ola biləcək orqanların struktur dəyişiklikləri haqqında təsəvvür yaradır.
Müalicə
Karbamid səviyyəsini artırmağa cəhd etmədən əvvəl, onun niyə normadan aşağı olduğunu müəyyənləşdirmək lazımdır. Terapiya göstəricinin özünə deyil, metabolik dənganlığa səbəb olan əsas amilin aradan qaldırılmasına yönəlir. Yalnız diaqnoz dəqiqləşdirildikdən sonra həkim fərdi müalicə sxemi seçir.
- Əsas xəstəliyin korreksiyası.
Sidik cövhərinin azalması qaraciyər xəstəlikləri ilə bağlıdırsa, hüceyrələrdə mübadilə proseslərini yaxşılaşdıran, onları zədələnmədən qoruyan və regenerasiyaya kömək edən preparatlar tətbiq edilir. Endokrin pozğunluqlarda hormonların istehsalını normallaşdırmağa yönəlmiş əvəzedici və ya tənzimləyici terapiya aparılır. Malabsorbsiya sindromunda bağırsağın işini və qida maddələrinin sorulmasını bərpa edən müalicə təyin edilir.
- Zülal mübadiləsinin saxlanması.
Qan analizi karbamidin zülal çatışmazlığı səbəbindən aşağı olduğunu göstərdikdə, qidalanmanı korreksiya etmək vacibdir. Rasiona asan mənimsənilən zülal mənbələri — balıq, quş əti, süd məhsulları, yumurta, paxlalılar — daxil edilir. Zərurət olduqda həkim xüsusi zülal qarışıqları və ya aminturşu kompleksləri tövsiyə edə bilər.
- Su balansının normallaşdırılması.
Göstəricinin azalması artıq maye qəbulu və ya sidikqovucu vasitələrin həddindən artıq istifadəsi ilə bağlıdırsa, içmə rejimi korreksiya edilir. Suyun və dərmanların miqdarı dehidratasiyaya, yaxud əksinə, plazmanın durulmasına səbəb olmaması üçün fərdi qaydada seçilir.
- Azotlu birləşmələrin mübadiləsinə nəzarət.
Fermentopatiyalarda və irsi pozğunluqlarda zülalın parçalanmasının toksik məhsullarının səviyyəsini azaltmağa yönəlmiş üsullar tətbiq edilir. Xəstələrə müəyyən aminturşularla məhdudlaşdırılmış pəhriz və həkim tərəfindən müntəzəm müşahidə tövsiyə olunur.
- Tibbi müşahidə və təkrar analizlər.
Müalicəyə başlandıqdan sonra qan və sidiyin nəzarət müayinələri aparılır. Bu, karbamidin səviyyəsinin normaya qayıtdığını və mübadilə proseslərinin sabitləşdiyini yoxlamağa imkan verir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Qanda karbamid səviyyəsi uzun müddət aşağı qalırsa, bu, mübadilə proseslərində davam edən pozğunluqlardan və ya qaraciyər və böyrəklərin funksional fəallığının azalmasından xəbər verir. Tədricən bu dəyişikliklər bütün orqanizmə təsir edir: zülal mübadiləsi pisləşir, aminturşu ehtiyatları tükənir, qanın biokimyəvi tərkibi dəyişir. Nəticədə daxili orqanlar və sinir sistemi zərər çəkir, ağırlaşmaların dərəcəsi isə səbəbdən və pozğunluğun ifadəlilik dərəcəsindən asılıdır.
Karbamid səviyyəsinin azalmasının ən ehtimallı ağırlaşmaları:
- Qaraciyər çatışmazlığı. Qaraciyər hüceyrələrinin ciddi zədələnməsi zamanı, orqan toksik maddələri zərərsizləşdirmə qabiliyyətini itirdikdə yaranır. Qan dövranında parçalanma məhsulları toplanır, aydın intoksikasiya inkişaf edir, xəstənin ümumi vəziyyəti ağırlaşa bilər.
- Ensefalopatiya. Karbamid çatışmazlığında ammonyak və digər toksik birləşmələr xaric olunmayaraq beyin toxumasına keçir. Bu, yuxululuq, yuxu pozğunluğu, baş ağrıları, şüurun dumanlanmasına, ağır hallarda isə koqnitiv pozğunluqlara və dezorientasiyaya səbəb olur.
- Hormonal pozğunluqlar. Endokrin pozğunluqlarda zülal, karbohidrat və yağ mübadiləsi zərər çəkir, bu da bədən çəkisində dəyişikliklərə, zəifliyə, yorğunluğa və reproduktiv funksiyanın pozulmasına səbəb olur.
- Zülal çatışmazlığı. Aminturşu çatışmazlığı səbəbindən toxumaların bərpası pisləşir, dəri quruyur, əzələlər tonusunu itirir, immunitetin fəallığı azalır.
- Ödem sindromu. Böyrək və qaraciyər patologiyalarında su-duz balansı pozulur, maye toxumalarda saxlanılır, bu da üzdə, ayaqlarda ödemlər və bədən çəkisinin artması ilə özünü göstərir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qan analizi sidik cövhərinin azaldığını göstərdikdə həkimin qəbuluna yazılmaq lazımdır. Terapevt ilkin baxış keçirəcək və müşayiət edən məlumatları təhlil edəcək. Aşkar edilmiş simptomlardan və ehtimal olunan səbəbdən asılı olaraq xəstə profil həkimlərinə yönləndirilir.
Müraciət olunmalı həkimlər:
Yadda saxla!
Karbamid analizinin nəticələrinin doğru olması üçün müayinəyə düzgün hazırlaşmaq vacibdir. Qan alınmasından bir sutka əvvəl həddindən artıq fiziki yüklənmədən, alkoqol qəbulundan və zülal tərkibi yüksək qidalardan çəkinmək məqsədəuyğundur. Axşam yeməyi yüngül, ətsiz və balıqsız olmalıdır. Qan gecə yuxusundan sonra, adətən səhər, tamamilə ac qarına verilir.
Xəstə hər hansı dərman, xüsusilə sidikqovucu və ya hormonal vasitələr qəbul edirsə, bunu əvvəlcədən həkimə bildirmək lazımdır. Bəzi hallarda nəticələrin təhrif olunmaması üçün preparatların qəbulu müvəqqəti dayandırılır. Analizdən bir saat əvvəl siqaret çəkmək və qəhvə içmək olmaz, həmçinin stresdən çəkinmək lazımdır — emosional gərginlik göstəricilərin səviyyəsini müvəqqəti dəyişə bilər.
Suallar və cavablar
Bu, zülalların emalı proseslərinin və ya qaraciyər-böyrək fəaliyyətinin pozulduğunu göstərən göstəricidir. Bəzən azalma fizioloji xarakter daşıyır, məsələn, hamiləlik zamanı və ya artıq maye qəbulunda. Ancaq bu, pisləşmə hissi ilə müşayiət olunarsa, əlavə müayinə tələb olunur.
Qadınlarda karbamid səviyyəsi az zülallı pəhrizlər, hormonal dəyişikliklər və hamiləlik səbəbindən aşağı düşə bilər. Kişilərdə belə vəziyyət daha az rast gəlinir, çünki onların rasionu adətən daha çox zülal tərkibli qidalardan (ət) ibarətdir və mübadilə daha intensivdir.
Hamilə qadınlarda karbamidin aşağı olması zülalların yenidən bölüşdürülməsinin nəticəsidir (ananın orqanizmi onları dölün inkişafına sərf edir). Qan nisbətən durulur, buna görə maddənin konsentrasiyası azalır. Bu, normal fizioloji prosesdir. Balanslı qidalanmaq və qida ilə zülal ehtiyatını artırmaq tövsiyə olunur.
Bəli, bu, böyrəklərin süzmə funksiyası pozulduqda baş verir — karbamidin əmələ gəlməsi normal gedir, lakin onun sidiklə xaric olması zəifləyir. Belə vəziyyət nefrotik sindromu və ya böyrəklərdə durğunluq proseslərini istisna etmək üçün əlavə diaqnostika tələb edir.
Azalma qidalanma xüsusiyyətləri ilə bağlıdırsa, rasionu korreksiya etmək kifayətdir: mülayim miqdarda zülallı qida əlavə etmək, içmə rejiminə riayət etmək və diuretikləri yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək. Xroniki xəstəliklərdə göstərici yalnız əsas xəstəliyin müalicəsindən (həkim nəzarəti altında) sonra normallaşır.
