Leykositlər orqanizmi xarici təhlükələrdən — viruslardan, bakteriyalardan, göbələklərdən qoruyan ağ qan hüceyrələridir. Bu səhifədə leykositlərin azalmasının səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Hematoloq İmmunoloq İnfeksionist Nevroloq Onkoloq Revmatoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Leykositlər orqanizmi xarici təhlükələrdən — viruslardan, bakteriyalardan, göbələklərdən qoruyan ağ qan hüceyrələridir. Qanda leykositlər aşağı düşdükdə immun sisteminin qoruma qabiliyyəti zəifləyir. Bu vəziyyət leykopeniya adlanır. Ən çox hallarda o, təsadüfən — ümumi qan analizinin (ÜQA) nəticələri alınarkən aşkarlanır. Ağ hüceyrələrin səviyyəsi 5-ci prosentildən aşağı düşərsə, göstərici azalmış sayılır. Normanın aşağı sərhədi isə yaşdan, cinsdən və laboratoriyanın validasiyasından asılıdır. Qanda leykositlərin azalması parlaq əlamətlər verməyə də bilər. Lakin əhəmiyyətli dərəcədə azaldıqda insan infeksiyalara qarşı daha həssas olur. Qanda aşağı leykosit səviyyəsi, xüsusən yorğunluq, tez-tez soyuqdəymə və ümumi pis özünühiss narahat edirsə, sağlamlığa diqqət yetirmək üçün əsasdır.
Növləri
Leykositlərin səviyyəsinin azalması müxtəlif səbəblərdən baş verə və müxtəlif şəkildə özünü göstərə bilər. Həkimlər üçün düzgün müalicə təyin etmək üçün leykopeniyanın növünü təsnif etmək vacibdir.
Əsas növləri:
- İfadəlilik dərəcəsinə görə: yüngül, orta, ağır.
- Müddətinə görə: kəskin, xroniki.
- İnkişaf mexanizminə görə: istehsal, destruktiv, yenidənbölüşdürücü.
- Mənşəyinə görə: ilkin (anadangəlmə), ikincili (qazanılmış).
- Zədələnmiş hüceyrələrə görə: neytropeniya, limfopeniya, pansitopeniya.
Səbəbləri
Qanda leykositlərin azalması müxtəlif amillərlə — həm müvəqqəti və nisbətən zərərsiz, həm də daha ciddi amillərlə əlaqəli ola bilər. Bəzən leykopeniya xarici təsir fonunda yaranır, bəzən isə orqanizmdəki dərin dəyişikliklərdən xəbər verir (bunun şərhi ilə həkim məşğul olur). Aşağıda leykosit səviyyəsinin azalmasının ən çox rast gəlinən səbəbləri və mexanizmi sadalanır.
Əsas səbəblər:
- Virus infeksiyaları. Qrip, sitomeqalovirus və ya qızılca kimi virus xəstəliklərində sümük iliyinin işi müvəqqəti sıxılır. Bu, leykositlərin, xüsusilə neytrofil formaların azalmasına gətirib çıxarır.
- Autoimmun xəstəliklər. Sistem xəstəliklərində immunitet səhvən öz hüceyrələrinə, o cümlədən ağ qan hüceyrələrinə hücum edir. Bu, onların qandakı miqdarını azaldır və leykopeniyaya səbəb olur.
- Vitamin və mineral çatışmazlığı. B12 vitamini, fol turşusu və ya misin çatışmazlığı sümük iliyində hüceyrə bölünməsini pozur. Bu, leykositlərin əmələ gəlməsinə mane olur və səviyyələrinin azalmasına səbəb olur.
- Dərmanların yan təsirləri. Bəzi preparatlar, xüsusilə sitostatiklər, immunosupressantlar və antibiotiklər qan yaranmasını sıxa bilər. Nəticədə qandakı leykositlər azalır ki, bu da dinamik nəzarət tələb edir.
- Radiasiya təsiri. Şüalanma sümük iliyinin hüceyrələrini, xüsusilə radiasiyaya həssas olan leykositləri məhv edir. Bu, şüa terapiyasından və ya radiasiya qəzalarından sonra müşahidə oluna bilər.
- Xroniki infeksiyalar. Uzunmüddətli infeksion proseslərdə, məsələn vərəmdə, sümük iliyinin ehtiyatları tükənir, leykosit düsturu dəyişir və hüceyrələrin ümumi sayı azalır.
- Sümük iliyi xəstəlikləri. Leykemiyalar, mielodisplastik sindromlar və digər şiş prosesləri normal qan yaranmasını sıxır. Nəticədə həm böyükdə, həm də uşaqda leykositlər azala bilər.
- İntoksikasiyalar. Ağır metalların, alkoqolun və ya kimyəvi maddələrin təsiri leykositlərin sintezini sıxır. Toksiki maddələr onların əmələ gəlməsində iştirak edən hüceyrələri zədələyir.
- Stress və həddindən artıq yorğunluq. Uzunmüddətli gərginlikdə kortizol səviyyəsi yüksəlir ki, bu da immun hüceyrələrin istehsalını ləngidə bilər. Bəzən bu, periferik qan göstəricilərinin orta, lakin davamlı azalması şəklində özünü göstərir.
Diaqnostika
Leykositlərin niyə azaldığını aydınlaşdırmaq üçün yalnız bir qan analizi kifayət etmir. Geniş müayinə aparmaq vacibdir. Diaqnostika səbəbi dəqiqləşdirməyə, ağ hüceyrələrin sayının nə dərəcədə azaldığını müəyyən etməyə və orqanizmin ümumi vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir.
ÜQA leykositlərin ümumi azalmasını aşkarlayır, leykosit formulası isə məhz hansı hüceyrələrin zərər çəkdiyini göstərir — məsələn, neytrofillər azalıbsa, bu, virus infeksiyasından xəbər verə bilər. Sümük iliyi tədqiqi qanyaratma sisteminin onkoloji xəstəliklərini aşkar etməyə kömək edir. İmmunoqramma immunitetin necə işlədiyini göstərir. Vitamin və infeksiya analizləri çatışmazlıq və virus səbəblərini istisna etməyə imkan verir.
Tətbiq edilən diaqnostika üsulları:
- Ümumi klinik qan analizi (ÜQA)
- Leykosit formulası
- Biokimyəvi qan analizi
- Sümük iliyi tədqiqi
- Immunoqramma
- B qrupu vitaminlərinə analiz
- Virus infeksiyalarına PZR və İFA
- QİÇS testi
- Daxili orqanların USM-i
- Şişdən şübhələndikdə MRT və ya KT
Müalicə
Leykositlərin azalması zamanı terapiya bu vəziyyətə səbəb olan amildən asılıdır. Qanda leykositlərin bərpası üçün universal üsul mövcud deyil. Hər halda yanaşma fərdidir: həkim azalma səviyyəsini, müşayiət edən xəstəlikləri, şikayətləri və pasiyentin ümumi vəziyyətini qiymətləndirir.
- Səbəbin aradan qaldırılması. İlk addım — əsas xəstəliyin müalicəsidir. Əgər leykositlər virus infeksiyası səbəbindən azalıbsa, antivirus terapiya aparılır, autoimmun xəstəliklərdə isə immun cavabın korreksiyası aparılır. Vitamin çatışmazlığında müvafiq preparatlar təyin edilir. Dərmanla bağlı leykopeniya halında preparat ləğv edilir və ya dəyişdirilir.
- Sümük iliyinin dəstəklənməsi. Qan yaranmasını stimullaşdırmaq üçün həkim sümük iliyinin işini aktivləşdirən preparatlar təyin edə bilər. Bu, xüsusilə kimyaterapiyadan sonra, onkohematoloji xəstəliklərdə və ya ağır virus infeksiyalarında vacibdir. Bu vasitələr ağ qan hüceyrələrinin sürətli artmasına kömək edir, orqanizmin bərpasını sürətləndirir və fəsad riskini azaldır.
- İmmunostimulyasiya edici terapiya. Qanda leykositlər azaldıqda immun sistem zəifləyir. Bəzi hallarda orqanizmin müdafiə qüvvələrini artıran preparatlar tətbiq olunur. Onlar immunitetin müəyyən halqalarına təsir edə, faqositozu yaxşılaşdıra, interferon istehsalını stimullaşdıra bilər. Ancaq bu vasitələr yalnız ciddi göstərişlər əsasında təyin olunur.
- Qidalanmanın korreksiyası. Yüngül dərəcəli leykopeniyada, xüsusilə qadın və uşaqlarda, rasionun dəyişdirilməsi kömək edə bilər. Menyuya fol turşusu, dəmir, mis, B12 vitamini, zülalla zəngin qidaların daxil edilməsi vacibdir. Bunlar ət, qaraciyər, balıq, yaşıl tərəvəzlər, qoz-fındıq, paxlalılardır. Çatışmazlıq aşkar edildikdə vitaminlərin əlavə şəklində qəbulu lazım ola bilər.
- İnfeksiyalardan qorunma. Qanda leykositlər aşağı olduqda profilaktika tədbirlərinə əməl etmək vacibdir: izdiham yerlərindən qaçmaq, əlləri diqqətlə yumaq, xəstələrlə təmasdan çəkinmək. İfadəli neytropeniyada (xüsusilə kimyaterapiyadan sonra) təcrid, maskadan istifadə, qidaların emalı yoluxma riskini azaltmaq üçün tətbiq edilə bilər. Kimyaterapiyadan sonra bədən hərarəti 38°C və ya yuxarı olarsa, bu febril neytropeniya əlaməti ola bilər — dərhal təcili yardım çağırın, hərarəti özbaşına aşağı salan dərman qəbul etməyin.
- Onkoloji xəstəliklərdən sonra pasiyentin müşahidəsi. Diaqnoz qoyulmuş şiş üzrə müalicə alan insanlarda tez-tez ağ qan hüceyrələrinin kəskin azalması müşahidə olunur. Bu hallarda leykopoez stimulyatorları adlanan xüsusi preparatlar tətbiq olunur. Mütəmadi analizlər, həkim nəzarəti və vəziyyətin sərt izlənməsi də vacibdir. Müalicə kursundan sonra leykositlərin sayı tədricən bərpa olunur.
- Xroniki azalma. Aydın səbəb olmadan uzunmüddətli, lakin orta dərəcəli leykosit azalmasında dinamik müşahidə tələb oluna bilər. Bəzən orqanizm uyğunlaşır və aşağı göstəricilər fərdi norma halına gəlir. Bu halda müntəzəm yoxlamalar və ümumi vəziyyətin qiymətləndirilməsi vacibdir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Leykositlər uzun müddət aşağı qaldıqda və müalicə aparılmadıqda müxtəlif fəsadların riski artır. Bu vəziyyətlər təhlükəli ola və təcili tibbi yardım tələb edə bilər. Xüsusilə immuniteti zəifləmiş, kimyaterapiya keçirmiş və ya xroniki xəstəlikləri olan insanlarda qan göstəricilərini izləmək vacibdir.
Əsas fəsadlar:
- İnfeksion xəstəliklər. Qanda leykositlər aşağı olduqda orqanizm patogenlərlə daha pis mübarizə aparır. Pnevmoniyadan sepsisə qədər ağır infeksiya riski artır.
- Toxuma regenerasiyasının pozulması. Leykositlər alınan zədələrin sağalmasında iştirak edir. Onların çatışmazlığı travma və ya əməliyyatlardan sonrakı bərpanı ləngidir.
- Xroniki yorğunluq. İmmun fəallığın davamlı azalması özünü hiss etdirir. İnsan daha tez yorulur, qarşıya qoyulmuş vəzifələrin öhdəsindən daha pis gəlir, düşünmə prosesi ləngiyir.
- İmmun çatışmazlıq vəziyyətləri. Ağ hüceyrələrin səviyyəsinin uzunmüddətli azalması orqanizmin müdafiəsini zəiflədir və onu şərti təhlükəsiz bakteriyalara qarşı belə həssas edir.
- İkincili xəstəliklərin qoşulması. Leykopeniya fonunda gizli infeksiyalar aktivləşə və ya orqanizmdə yeni iltihab ocaqları yarana bilər.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qanda leykositlər azalıbsa, mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır. Analizləri özbaşına şərh etməyə dəyməz, xüsusən göstəricilər normadan aşağı olduqda. Düzgün qiymətləndirməni əlavə müayinələr təyin edəcək və konkret vəziyyətdə azalmış leykositlərin nə demək olduğunu izah edəcək həkim verəcək.
Müraciət edilməsi tövsiyə olunan mütəxəssislər:
Terapevt, onkoloq, immunoloq, infeksionist, nevroloq, endokrinoloq, revmatoloq, hematoloq.
Yadda saxla!
Müasir tədqiqatlar təsdiqləyir: qadınlarda və kişilərdə qanda leykositlərin azalması mikroelementlərin, xüsusilə fol turşusu və sinkin çatışmazlığının erkən əlaməti ola bilər. Xüsusi zülallar — böyümə amilləri vasitəsilə qan yaranmasının stimullaşdırılması da daxil olmaqla, leykopeniyanın yeni müalicə üsulları kimyaterapiyadan sonra onkohematologiyada aktiv tətbiq olunur. Həmçinin bağırsaq mikrobiotasının immunitetə təsiri müzakirə olunur: bəzi tədqiqatlarda floranın bərpası leykosit düsturunun normallaşmasına kömək etmişdir. Bu istiqamət əlavə tədqiqat tələb edir, lakin artıq indi həkimlər təkcə müalicəyə deyil, həm də qidalanma və mikrobiota vasitəsilə orqanizmin immun funksiyasının dəstəklənməsinə diqqət yetirirlər.
Suallar və cavablar
Qadında qanda leykositlər aşağı olduqda səbəbi anlamaq vacibdir. Bu, məsələn soyuqdəymədən sonrakı müvəqqəti vəziyyət, yaxud ciddi xəstəliyin əlaməti ola bilər. Təhlükə azalma dərəcəsindən və orqanizmin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Müalicə və əlavə müayinələrin zəruriliyini həkim müəyyən edir.
Virus infeksiyalarından sonra uşaqlarda tez-tez leykositlərin müvəqqəti azalması müşahidə olunur. Bu, immun sistemin xəstəliyə reaksiyasıdır. Adətən səviyyə bir neçə həftə ərzində özbaşına bərpa olunur. Ancaq davamlı leykopeniyada pediatr məsləhəti və nəzarət analizi lazımdır.
Belə birləşmə tez-tez virus infeksiyasına işarə edir. Orqanizm virusla mübarizə apararaq limfositlərin sayını artırır, leykositlərin ümumi səviyyəsi isə azala bilər. Bəzən bu, immun sistemin işində pozğunluqlarda rast gəlinir və bu zaman daha dərin müayinə tələb olunur.
Əgər kişidə qanda leykositlər aşağıdırsa, bu, immun çatışmazlıq, xroniki infeksiya, vitamin çatışmazlığı və ya sümük iliyi xəstəliyinin siqnalı ola bilər. Bəzən leykopeniya uzunmüddətli stresin və ya fiziki həddindən artıq yüklənmənin nəticəsidir. Səbəbi anlamaq üçün müayinədən keçmək lazımdır.
Leykositlərin azalması tez-tez antibiotik kursundan, kimyaterapiyadan və ya şüa müalicəsindən sonra müşahidə olunur. Bu, sümük iliyinin işinin sıxılması ilə bağlıdır. Orqanizmə bərpa üçün vaxt lazımdır. Həkim ağ hüceyrələrin istehsalını stimullaşdıran preparatlar təyin edə və dəstəkləyici qidalanma tövsiyə edə bilər.
