Ürək və beyindən kənarda yerləşən arteriyaların — əksər hallarda ayaq arteriyalarının — xroniki daralması və ya tutulması; adətən ateroskleroz səbəb olur.
Sinonimlər: Periferik arteriyaların aterosklerozu
Periferik arteriyaların xəstəliyi (PAX) ətraf arteriyalarının, geniş mənada isə digər periferik hövzələrin (böyrək, müsariqə) zədələnmələrini birləşdirir. Gündəlik praktikada bu termin altında daha çox ayaq arteriyalarının aterosklerozu nəzərdə tutulur. PAX sistem aterosklerozunun göstəricisidir: belə insanlarda miokard infarktı və insult riski xeyli yüksəkdir, buna görə müalicə yalnız ayaqlara deyil, ürəyin və beynin qorunmasına da yönəlir.
Səbəblər və risk amilləri
- Ateroskleroz — əsas səbəb.
- Siqaret çəkmək və şəkərli diabet — ən güclü risk amilləri.
- Dislipidemiya, arterial hipertenziya, xroniki böyrək xəstəliyi, yaş.
- Daha nadir — vaskulitlər, fibromuskulyar displaziya, travma və emboliyaların nəticələri.
Simptomlar
Bir çox pasiyent şikayət etmir və xəstəlik yalnız müayinə zamanı aşkarlanır. Digərlərində aralıq axsama — yeriyərkən ayaq əzələlərində ağrı, dincəldikdə keçən ağrı yaranır. Gec mərhələlərdə sakit vəziyyətdə ağrı, xoralar və qanqrena əmələ gəlir — bu vəziyyət ətrafın itirilməsi təhlükəsi ilə gedən xroniki işemiya (kritik işemiya) adlanır. Diabet və neyropatiyası olan şəxslərdə ağrı zəif ola bilər və ilk təzahür sağalmayan yara olur.
Diaqnostika
Həkim ayaq pəncələrində nəbzi qiymətləndirir və topuq-bazu indeksini ölçür. Nəticə şübhəli olduqda (məsələn, diabetiklərdə sərt arteriyalarda) barmaq-bazu indeksi istifadə olunur. Zədələnmənin yerini və uzunluğunu müəyyən etmək üçün dupleks skanlama, KT- və ya MR-angioqrafiya aparılır.
Müalicə
Hamıya siqaretdən imtina, statinlər, antitrombotik dərmanlar, təzyiq və qlükozaya nəzarət göstərişdir. Strukturlaşdırılmış yeriş məşqləri insanın ağrısız keçdiyi məsafəni artırır. Ciddi məhdudiyyətlərdə və ya ətrafın itirilməsi təhlükəsində endovaskulyar və ya açıq revaskulyarizasiya aparılır. Ayaq pəncələrinə qulluq və istənilən yaranın vaxtında işlənməsi vacibdir.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli
Ətraf qəfildən solğunlaşıb, soyuyub, ağrıyır, keyiyir və ya zəifləyibsə, təcili tibbi yardım (103) çağırın. Gecə pəncədə ağrı, xora, barmaqların rənginin dəyişməsi olduqda yaxın günlərdə damar cərrahının məsləhəti lazımdır. 5 dəqiqədən uzun davam edən döş qəfəsində ağrı zamanı da 103-ə zəng edin.
Əlaqəli terminlər
- Aşağı ətraf arteriyalarının aterosklerozu
- Yeriyərkən ağrı
- Topuq-bazu indeksi
- Ətrafın kritik işemiyası
- Periferik arteriyanın okklüziyası
- Angioplastika
- Diabetik ayaq sindromu
- Antiaqreqant terapiya
