Larynx

Udlaqla traxeya arasında yerləşən, havanı tənəffüs yollarına ötürən, udqunma zamanı onları qoruyan və səs əmələ gətirən boyun orqanı.

Qırtlaq boyunun ön səthində IV–VI boyun fəqərələri səviyyəsində yerləşən, uzunluğu təxminən 4–5 sm olan boşluqlu qığırdaq orqandır. Yuxarıdan qırtlaq-udlağa açılır, aşağıdan traxeyaya keçir. Kişilərdə qalxanabənzər qığırdağın çıxıntısı “xirtdək” kimi görünür.

Quruluşu və funksiyası

Qırtlağın karkasını qığırdaqlar təşkil edir: qalxanabənzər, üzükşəkilli, qırtlaqqapağı və cüt çalovabənzər qığırdaqlar. Onları oynaqlar, bağlar və əzələlər birləşdirir. Daxildə aşağıdakılar yerləşir:

vestibulyar (“yalançı”) büküşləri olan dəhliz;
həqiqi səs büküşləri arasındakı səs yarığı — böyüklərdə tənəffüs yollarının ən dar yeri;
traxeyaya keçən büküşaltı şöbə; kiçik uşaqlarda məhz bu şöbə ən dar olur, buna görə onun ödemi tənəffüsü tez pozur.

Qırtlaq üç funksiya yerinə yetirir. Tənəffüs funksiyası: havanı traxeyaya ötürür. Qoruyucu funksiya: udqunma zamanı qırtlaqqapağı girəcəyi örtür, səs büküşləri qapanır, yad cismin düşməsi isə öskürəyə səbəb olur. Səsyaratma funksiyası: nəfəs verilən hava qapanmış büküşləri titrədir, əzələlər isə onların gərginliyini tənzimləyir, səsin tonu da bundan asılıdır. İnnervasiyanı azan sinirin şaxələri, o cümlədən qayıdan qırtlaq sinirləri təmin edir.

Klinik əhəmiyyəti

Qırtlağın zədələnməsinin əsas əlamətləri səsin batması, öskürək, udqunma zamanı ağrı və səsli nəfəsalma (stridor) ilə nəfəs almanın çətinləşməsidir. Qırtlağa dolayı və birbaşa larinqoskopiya, endoskopik yolla və videolarinqostroboskopiya ilə baxılır. Qalxanabənzər vəzdə aparılan əməliyyatlar zamanı qayıdan qırtlaq siniri zədələnə bilər ki, bu da səs büküşünün iflicinə səbəb olur. Qırtlağın kəskin keçməzliyində intubasiya və ya traxeostomiya həyatı xilas edir.

Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir

kəskin və xroniki larinqit, larinqotraxeit;
uşaqlarda yalançı krup;
larinqospazm;
larinqofaringeal reflüks;
səs büküşlərinin düyünləri, polipləri və kistləri;
qırtlağın parezi və iflici;
əsas risk amili siqaret çəkmə olan qırtlaq xərçəngi.

2–3 həftədən çox davam edən səs batması, xüsusən siqaret çəkənlərdə, qırtlağın müayinəsini tələb edir. Nəfəs almanın qəfil çətinləşməsi, səsli tənəffüs və danışa bilməmək dərhal təcili tibbi yardım (103) çağırmaq üçün səbəbdir.