Qalxanabənzər vəzin çox az (hipotireoz) və ya çox (hipertireoz) hormon hasil etdiyi vəziyyətlərin ümumi adı.
Sinonimlər: Tiroid disfunksiyası
Qalxanabənzər vəz maddələr mübadiləsinin tempini, ürəyin, sinir sisteminin və bağırsağın işini müəyyən edən tiroksin (T4) və triyodtironin (T3) ifraz edir. Onun fəaliyyətini hipofizin tireotrop hormonu (TSH) tənzimləyir. Funksiyanın pozulması dedikdə həm hormon çatışmazlığı, həm də artıqlığı nəzərdə tutulur; hər iki halda bütün orqanizm əziyyət çəkir, lakin müalicə prinsipial olaraq fərqlidir.
Səbəblər və risk amilləri
- hipotireoz: autoimmun tireoidit (Haşimoto), vəzin çıxarılması və ya radioyodla müalicə, ağır yod çatışmazlığı, bəzi dərmanlar (amiodaron, litium preparatları);
- hipertireoz və tireotoksikoz: diffuz toksik zob (Qreyvs xəstəliyi), toksik düyünlü zob, yarımkəskin və doğuşdan sonrakı tireoidit, hormon preparatlarının artıq qəbulu;
- risk amilləri: qadın cinsi, hamiləlik və doğuşdan sonrakı dövr, irsiyyət, digər autoimmun xəstəliklər.
Simptomlar
Hormon çatışmazlığında zəiflik, üşütmə, yuxululuq, üzün şişkinliyi, quru dəri, qəbizlik, çəki artımı, nəbzin yavaşıması, tsikl pozğunluqları olur. Artıqlıqda ürəkdöyünmə, əllərdə titrəmə, tərləmə, əsəbilik, yuxusuzluq, yaxşı iştaha fonunda arıqlama, tez-tez nəcis ifrazı müşahidə edilir; Qreyvs xəstəliyində gözlərin irəli çıxması mümkündür. Yüngül (subklinik) formalar çox vaxt şikayətsiz keçir.
Diaqnostika
İlk addım TSH analizidir; böyüklərdə təxmini norma təqribən 0,4–4,0 mBv/l-dir, lakin laboratoriyadan, yaşdan və hamiləlikdən asılıdır. Kənarlaşma olduqda sərbəst T4, bəzən sərbəst T3, tireoperoksidazaya və ya TSH reseptorlarına qarşı anticisimlər yoxlanılır. Ultrasəs müayinəsi vəzin ölçüsünü və quruluşunu göstərir, düyünlərdə incə iynəli aspirasion biopsiya, tireotoksikozda bəzən ssintiqrafiya aparılır.
Müalicə
Hipotireoz levotiroksinlə əvəzedici terapiya və TSH-ya dövri nəzarətlə müalicə olunur. Hipertireozda tireostatiklər (məsələn, tiamazol), nəbzi azaltmaq üçün beta-blokatorlar, radioyodla müalicə və ya əməliyyat tətbiq edilir. Üsulu və dozanı endokrinoloq müəyyən edir.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli
Tireotoksikozu olan insanda yüksək hərarətlə yanaşı kəskin ürəkdöyünmə, həyəcan, qusma və ya huşun qarışması (tireotoksik kriz), ağır hipotireozda isə artan yuxululuq, bədən hərarətinin düşməsi və nəfəsin yavaşıması zamanı təcili tibbi yardım (103) çağırın. Ürək ritminin pozulması və ya sakitlikdə nəbzin 100-dən yuxarı olması yaxın vaxtda müayinə tələb edir.
Əlaqəli terminlər
- Hipotireoz
- Hipertireoz
- Qalxanabənzər vəz
- Tireotrop hormon
- Sərbəst tiroksin
- Autoimmun tireoidit
- Subklinik hipotireoz
- Tireotoksikoz
