Glandula thyroidea

Boynun ön səthində yerləşən, maddələr mübadiləsini tənzimləyən T4, T3 hormonlarını və kalsitonini hasil edən endokrin vəz.

Sinonimlər: Qalxanvari vəz, Tiroid vəzi

Qalxanabənzər vəz boynun ön səthində, qırtlağın qalxanabənzər qığırdağından aşağıda, traxeyanın önündə yerləşən kəpənək formalı kiçik orqandır. O, bərzəxlə birləşən iki paydan ibarətdir; bəzən əlavə piramidal pay olur. Böyüklərdə vəzin normal həcmi (ultrasəs məlumatına görə) qadınlarda təqribən 18 ml-ə, kişilərdə isə 25 ml-ə qədərdir. Payların arxasında qalxanabənzər ətraf vəzilər və səsə cavabdeh olan qayıdan qırtlaq sinirləri yerləşir — bu, əməliyyatlar zamanı vacibdir.

Quruluşu və funksiyası

Vəzin toxuması follikullardan — tireoqlobulin zülalı olan kolloidlə dolu qovucuqlardan təşkil olunub. Follikul hüceyrələri qandan yodu tutur və tireoperoksidaza fermentinin köməyi ilə tiroksin (T4) və triyodtironin (T3) hormonlarını sintez edir. T4 daha çox miqdarda hasil olunur və toxumalarda daha fəal T3-ə çevrilir. Bu hormonlar:

maddələr mübadiləsinin sürətini və istilik hasilatını tənzimləyir;
ürək yığılmalarının tezliyinə və bağırsağın işinə təsir edir;
dölün və uşağın beyninin inkişafı, sümüklərin böyüməsi üçün zəruridir;
xolesterin mübadiləsində, əzələlərin və reproduktiv sistemin işində iştirak edir.

Vəzin işinə hipofizin tireotrop hormonu (TSH) əks əlaqə prinsipi ilə nəzarət edir. Xüsusi C-hüceyrələr kalsium mübadiləsində iştirak edən kalsitonin hasil edir.

Klinik əhəmiyyəti

Qalxanabənzər vəz xəstəlikləri ən çox rast gəlinən endokrin pozuntulardandır. Funksiya ilk növbədə TSH və sərbəst T4 ilə, quruluş isə ultrasəs müayinəsi ilə qiymətləndirilir. Vəzin işi üçün yod lazımdır, ona görə yod çatışmazlığı olan bölgələrdə yodlaşdırılmış duzdan istifadə olunur. Anadangəlmə hipotireoz yenidoğulmuşların skrininqi ilə aşkar edilir: müalicəsiz qaldıqda uşağın inkişafını pozur.

Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir

funksiyanın azalması — hipotireoz (daha çox autoimmun tireoiditdə);
hormon artıqlığı — diffuz və ya düyünlü toksik zobda, tireoiditlərdə tireotoksikoz;
vəzin böyüməsi — zob, o cümlədən yod çatışmazlığı ilə bağlı;
düyünlər və qalxanabənzər vəz xərçəngi;
iltihablar — yarımkəskin, doğuşdan sonrakı tireoidit.