Xayanın toxum ciyəsi ətrafında fırlanması və damarların sıxılması; xayanın bir neçə saat ərzində məhv ola biləcəyi təcili vəziyyət.
Xayanın burulması saatların həlledici olduğu azsaylı uroloji vəziyyətlərdən biridir. Toxum ciyəsi burulduqda xayaya qan axını dayanır. Qan axını ilk 6 saatda bərpa olunarsa, xayanı demək olar ki, həmişə qorumaq mümkün olur; hər növbəti saatla şans sürətlə azalır, bir sutkadan sonra isə orqan bir qayda olaraq məhv olur. Burulma daha çox yeniyetmələrdə və yenidoğulmuşlarda baş verir, lakin istənilən yaşda mümkündür.
Səbəblər və risk amilləri
- xayanın xaya kisəsində sərbəst “asılı” qalıb fırlana bildiyi anadangəlmə bərkimə xüsusiyyəti (hər iki tərəfdə olur, buna görə risk ikinci xayaya da aiddir);
- xayaların sürətlə böyüdüyü cinsi yetişkənlik dövrü;
- enməmiş xaya (kriptorxizm);
- təhrikedicilər — fiziki yük, travma, qəfil hərəkət, soyuq, lakin burulma çox vaxt yuxuda da baş verir.
Simptomlar
- bir xayada qasığa və ya qarnın aşağı hissəsinə yayılan qəfil güclü ağrı;
- ürəkbulanma və qusma;
- xaya yuxarı çəkilib, üfüqi yerləşib, ödemlidir və kəskin ağrılıdır;
- uşaqlarda ağrı bəzən yalnız qarında hiss olunur, buna görə qarın ağrısı olan oğlan uşağında həmişə xaya kisəsinə baxılır.
Diaqnostika
Diaqnoz ilk növbədə klinik olaraq qoyulur. Xaya kisəsinin doppleroqrafiya ilə ultrasəs müayinəsi qan axınının olmadığını və ya azaldığını göstərir, lakin şübhə yüksəkdirsə, müayinə əməliyyatı ləngitməməlidir. Əsas differensial diaqnoz orxit, epididimit, hidatidanın burulması və travmadır.
Müalicə
Təcili əməliyyat: cərrah xayanı açır, onun canlılığını qiymətləndirir və xaya kisəsinin divarına bərkidir. İkinci xaya profilaktik məqsədlə bərkidilir. Xaya məhv olubsa, ölü toxuma iltihab yarada bildiyi üçün çıxarılır; sonradan protez qoyulması mümkündür. Həkim tərəfindən əllə açmağa cəhd yalnız əməliyyata qədər müvəqqəti tədbir kimi yol verilir. Burulmadan şübhələnildikdə ağrıkəsici qəbul edib gözləmək yolverilməzdir.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli
İstənilən qəfil güclü xaya ağrısı dərhal təcili tibbi yardım (103) çağırmaq və ya uşaq, yaxud böyük uroloqu olan ən yaxın xəstəxanaya getmək üçün əsasdır. Səhəri gözləməyin və ağrını isti qızdırıcı ilə aradan qaldırmağa çalışmayın. Ağrı öz-özünə keçsə belə, uroloq müayinəsi lazımdır: öz-özünə açılmış burulma ola bilərdi və təkrarlanma riski qalır.
