Xayalıqda yerləşən, spermatozoidlərin əmələ gəldiyi və testosteron hasil edilən cüt kişi cinsiyyət vəzi.
Xaya xayalıqda yerləşən oval formalı cüt orqandır. Yetkin kişidə onun uzunluğu təxminən 4–5 sm-dir. Hər xaya tərkibindən arteriya, venalar, sinirlər və toxumçıxaran axacaq keçən toxum ciyəsindən asılıdır. Xayanın arxasına xaya artımı bitişikdir; spermatozoidlər burada yetişir və toplanır.
Quruluşu və funksiyası
- Spermatozoidlərin əmələ gəlməsi (spermatogenez) orqanın böyük hissəsini tutan qıvrım toxum kanalcıqlarında baş verir. Tam yetişmə dövrü təxminən 2,5 ay çəkir, buna görə həyat tərzindəki dəyişikliklər spermoqrammada dərhal əks olunmur.
- Hormon hasilatı: kanalcıqlar arasındakı Leydiq hüceyrələri cinsi meyl, ereksiya, əzələ kütləsi, tük artımı və sümük sıxlığı üçün cavabdeh olan testosteronu sintez edir. Xayaların işini hipofiz hormonları — LH və FSH tənzimləyir.
- Normal spermatogenez üçün xayalıqda temperatur bədən temperaturundan bir neçə dərəcə aşağı olmalıdır; bunu qarın boşluğundan kənarda yerləşmə və toxum ciyəsinin venoz kələfi təmin edir.
Bətndaxili dövrdə xayalar qarın boşluğunda formalaşır və doğuşa qədər xayalığa enir.
Klinik əhəmiyyəti
Xayaların işinin pozulması sonsuzluğa və hipoqonadizmə (testosteron çatışmazlığı) gətirir. Kişilərə vaxtaşırı xayaları özləri əllə yoxlamaq faydalıdır: ağrısız bərkimə, böyümə və ya ağırlıq hissi uroloqa müraciət üçün səbəbdir. Əsas müayinə üsulları — baxış, doppleroqrafiya ilə xayalığın ultrasəs müayinəsi, spermoqramma, testosteron, LH və FSH analizləri, şişdən şübhə olduqda şiş markerləri.
Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir
- kriptorxizm — xayanın xayalığa enməməsi;
- xayanın burulması — təcili vəziyyət;
- orxit və epididimit;
- varikosele, hidrosele;
- xaya xərçəngi — daha çox gənc kişilərdə rast gəlinir;
- kişi sonsuzluğu, kişi hipoqonadizmi, Klaynfelter sindromu;
- xayalıq travmaları.
Xayada, xüsusən ürəkbulanma və qusma ilə qəfil şiddətli ağrı dərhal təcili tibbi yardım (103) çağırmağı tələb edir: burulma zamanı hesab saatlarladır.
