Regenerasiya

Regenerasiya itirilmiş və ya zədələnmiş hüceyrə və toxumaların bərpasıdır. Sağlam orqanizmdə bu proses daim gedir: dərinin və bağırsağın epitelisi, qan hüceyrələri, selikli qişalar yenilənir. Travma, iltihab və ya əməliyyatdan sonra regenerasiya sağalmanın əsas mexanizminə çevrilir.

Mahiyyəti və növləri

• Fizioloji regenerasiya — hüceyrələrin planlı yenilənməsi: məsələn, eritrositlər təxminən 120 gün yaşayır və sümük iliyindən gələn yeni hüceyrələrlə daim əvəz olunur.
• Reparativ regenerasiya — zədədən sonra bərpa. O, tam (toxuma əvvəlki kimi bərpa olunur) və natamam ola bilər; ikinci halda qüsur birləşdirici toxuma ilə əvəz olunur və çapıq əmələ gəlir.

Müxtəlif toxumaların bərpa qabiliyyəti fərqlidir. Epiteli, qaraciyər, sümük toxuması və qan yaxşı bərpa olunur. Ürək əzələsi və mərkəzi sinir sisteminin neyronlarında bu qabiliyyət məhduddur: miokard infarktı və ya insultdan sonra ölmüş hüceyrələr əsasən çapıqla əvəz olunur, itirilmiş funksiyalar isə qismən qonşu sahələr hesabına kompensasiya edilir.

Klinik əhəmiyyəti

Sağalmanın sürəti və keyfiyyəti qan təchizatından, qidalanmadan, yaşdan, infeksiyanın və müşayiətedici xəstəliklərin olmasından asılıdır. Regenerasiyanı pisləşdirən amillər:

• şəkərli diabet və qan dövranı pozğunluqları (trofik xoraların tez-tez səbəbi);
• siqaret, zülal, vitamin və mikroelement çatışmazlığı;
• qlükokortikoidlərin uzunmüddətli qəbulu, kimyaterapiya, immun çatışmazlığı;
• təkrarlanan travmalar və xroniki iltihab.

Zədələnmə uzun müddət təkrarlandıqda bərpa pozulur və fibroz — birləşdirici toxumanın həddindən artıq böyüməsi — inkişaf edir. Qaraciyər sirrozu belə formalaşır. Çapıqlaşmanın tənziminin pozulması keloid çapıqlarla özünü göstərir.

Tibb və regenerasiya

Bir sıra üsullar orqanizmin bərpa imkanlarına əsaslanır: hemopoetik kök hüceyrələrin transplantasiyası qanyaranmanı bərpa edir, qaraciyərin bir hissəsinin çıxarılması isə onun kütləsini bərpa etmək qabiliyyəti sayəsində mümkündür. Regenerativ tibb (hüceyrə texnologiyaları, toxuma mühəndisliyi) sürətlə inkişaf edir, lakin kök hüceyrələrlə təklif olunan bir çox “cavanlaşdırıcı” prosedurun effektivliyi sübut olunmayıb və təhlükəli ola bilər. Belə üsulları yalnız profil mütəxəssisi ilə müzakirə etmək lazımdır.

Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir

Regenerasiyanın pozulması sağalmayan yaraların, yataq yaralarının, trofik xoraların, orqan fibrozunun və sınıqların ağırlaşmış bitişməsinin əsasında durur.