Xəstənin zədələnmiş qanyaranmasının sağlam — öz və ya donor — kök hüceyrələri ilə əvəz edildiyi müalicə proseduru.
Sinonimlər: Sümük iliyinin transplantasiyası
Hemopoetik kök hüceyrələrin transplantasiyası (HKHT), çox vaxt sümük iliyinin transplantasiyası adlanır, yüksək dozalı kimyaterapiyadan sonra qanyaranmanı bərpa etməyə və ya xəstə sümük iliyini sağlamı ilə əvəzləməyə imkan verir. Kök hüceyrələr sümük iliyindən, xüsusi stimulyasiyadan sonra periferik qandan və ya göbək ciyəsi qanından əldə edilir. Autoloji transplantasiyada xəstənin əvvəlcədən toplanmış öz hüceyrələri, allogen transplantasiyada isə HLA sisteminə görə uyğun donorun — qohumun və ya reyestrdən qohum olmayan könüllünün hüceyrələri istifadə edilir.
Göstərişlər
- kəskin leykozlar, mielodisplastik sindrom, yüksək riskli xroniki mieloproliferativ xəstəliklər — daha çox allogen HKHT;
- çoxsaylı mieloma, limfomaların residivləri — daha çox autoloji HKHT;
- ağır aplastik anemiya;
- böyük talassemiya və oraqvari hüceyrəli anemiya;
- ağır anadangəlmə immun çatışmazlıqları və bəzi irsi mübadilə xəstəlikləri.
Əks-göstərişlər
Qərar fərdi qaydada qəbul edilir. Ürəyin, ağciyərlərin, qaraciyərin və ya böyrəklərin ağır xəstəlikləri, nəzarətsiz infeksiya, qeyri-qənaətbəxş ümumi vəziyyət, müalicəyə cavab verməyən fəal şiş maneə ola bilər.
Hazırlıq
Orqanların ətraflı müayinəsi, infeksiya ocaqlarının sanasiyası, stomatoloji müalicə aparılır, mərkəzi venoz kateter qoyulur. Donor seçilir və hüceyrələr toplanır. Sonra kondisionlaşdırma — şiş hüceyrələrini məhv edən, transplantat üçün yer açan, allogen HKHT zamanı isə immuniteti zəiflədən kimyaterapiya kursu (bəzən şüalanma ilə) həyata keçirilir.
Necə aparılır
Kök hüceyrələrin özü adi qan köçürülməsi kimi venadaxili yeridilir; prosedur ağrısızdır. Daha sonra ən çətin dövr — qanda leykosit və trombositlərin demək olar ki, olmadığı, transplantatın tutmasına qədər 2–4 həftə gəlir. Xəstə təcrid olunmuş palatada qalır, qan komponentlərinin köçürülməsi, infeksiyaların profilaktikası və dəstəkləyici terapiya alır.
Mümkün ağırlaşmalar
Ağır infeksiyalar, mukozit, qanaxmalar, qaraciyərin venookkluziv xəstəliyi, transplantatın rədd edilməsi. Allogen HKHT-dən sonra spesifik ağırlaşma “transplantat ev sahibinə qarşı” reaksiyasıdır — donorun immun hüceyrələri xəstənin toxumalarına hücum edir; onun qarşısını almaq üçün immunosupressiv terapiya təyin olunur. Uzaq dövrdə sonsuzluq, endokrin pozğunluqlar, ikincili şişlər mümkündür, buna görə müşahidə illərlə davam edir. Evə buraxıldıqdan sonra hərarət 38 °C-dən yuxarı olduqda, təngnəfəslik və ya ishal zamanı dərhal transplantasiya mərkəzi ilə əlaqə saxlamaq lazımdır.
Əlaqəli terminlər
- Kəskin leykoz
- Leykoz
- Çoxsaylı mieloma
- Limfoma
- Aplastik anemiya
- Talassemiya
- Kimyaterapiya
- İmmunosupressiv terapiya
