Aspartataminotransferaza (AST, və ya AsAT) — hüceyrə daxilindəki mübadilə proseslərində iştirak edən fermentdir. Bu səhifədə AST-nin yüksəlməsinin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Hepatoloq Kardioloq Nevroloq Qastroenteroloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Aspartataminotransferaza (AST, və ya AsAT) — hüceyrə daxilindəki mübadilə proseslərində iştirak edən fermentdir. Onun ən yüksək konsentrasiyası əzələ liflərində (ürək, skelet əzələləri) və qaraciyər hüceyrələrində — hepatositlərdə müşahidə olunur. Normada qanda bu maddənin yalnız az bir hissəsi olur. Hüceyrə strukturları dağıldıqda və ya zədələndikdə AST qan dövranına buraxılır ki, bu da onun səviyyəsinin artmasına səbəb olur. Klinik təcrübədə bu ferment qaraciyərin və ürək əzələsinin vəziyyəti haqqında fikir söyləməyə imkan verən əlverişli göstərici kimi istifadə olunur. Onun təyini mütləq biokimyəvi analizlər siyahısına daxildir. AST-nin yüksəlməsindən o zaman danışılır ki, onun göstəriciləri normanın yuxarı sərhədini ən azı 1,5–2 dəfə keçir. Bununla belə, artımın özü hələ konkret bir xəstəliyə işarə etmir, yalnız toxumaların bütövlüyünün pozulmasından xəbər verir. Bu cür dəyişikliklər qaraciyərdəki iltihabi proseslərdə, infarkt zamanı miokardın zədələnmələrində, skelet əzələləri xəstəliklərində və digər bəzi patoloji vəziyyətlərdə müşahidə oluna bilər. Daha dolğun mənzərə əldə etmək üçün həkim AST göstəricilərini alaninaminotransferaza (ALT) səviyyəsi ilə müqayisə edir. Bu fermentlərin nisbəti xüsusilə əhəmiyyətli sayılır, çünki müxtəlif xəstəliklərdə o müxtəlif cür dəyişir və problemin mənbəyini daha dəqiq müəyyən etməyə kömək edir.
Növləri
AST-nin yüksəlməsi müxtəlif dərəcədə və xarakterdə ola bilər. Bu, həkimə zədələnmənin ciddiliyini qiymətləndirməyə və mənbəyini ehtimal etməyə kömək edir. Tibbi təcrübədə AST-nin normadan kənara çıxmasının bir neçə dərəcəsi fərqləndirilir:
- Yüngül yüksəlmə – fermentin konsentrasiyası normadan təxminən bir yarım-iki dəfə çoxdur.
- Orta dərəcə – səviyyə təxminən 3–5 dəfə artır.
- Əhəmiyyətli yüksəlmə – fermentin aktivliyi normadan on və daha çox dəfə yüksəkdir.
Yüksəlmə aşağıdakı xarakterdə ola bilər:
- Kəskin – göstəricilərin hüceyrələrin kütləvi zədələnməsi ilə bağlı qəfil və kəskin sıçrayışı;
- Uzunmüddətli – kompensasiya olunmamış xroniki xəstəlik fonunda davamlı saxlanan yüksək dəyərlər.
Səbəbləri
Kişilərdə və qadınlarda analizdə AST-nin artması demək olar ki, həmişə daxili orqanların hüceyrələrinin dağılmağa başladığını və fermentin qan dövranına keçdiyini göstərir. Adətən dəyişikliklər ALT ilə paralel gedir və məhz bu göstəricilərin nisbəti həkimə hansı orqanın zərər çəkdiyini və zədələnmənin nə dərəcədə ifadə olunduğunu anlamağa kömək edir.
AST-nin yüksəlməsinə səbəb ola biləcək amillər bunlardır:
- Kəskin virus hepatiti. Virus hücumu zamanı qaraciyər hüceyrələri (hepatositlər) zədələnir və dağılır. Bu anda onların daxili fermentləri, o cümlədən AST, qan dövranına keçir, bu isə dərhal analiz nəticələrində əks olunur.
- Qaraciyər sirrozu. Orqanın illər boyu davam edən zədələnməsi sağlam toxumanın sıx çapıq toxuması ilə əvəz olunmasına səbəb olur. Buna baxmayaraq, qalan hepatositlər dağılmağa davam edir və məhz onların ölümü qanda ferment səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb olur.
- Qaraciyərin piyli distrofiyası. Lipidlərin həddindən artıq toplanması zamanı qaraciyər hüceyrələri normal işləmə qabiliyyətini itirir. Onların tədricən ölümü hüceyrədaxili komponentlərin qana atılması ilə müşayiət olunur, bu da laborator olaraq AST-nin artması şəklində özünü göstərir.
- Miokard infarktı. Ürək əzələsinin bir hissəsinin ölümü hüceyrədaxili komponentlərin, o cümlədən AST-nin qana atılması ilə müşayiət olunur, buna görə də bu test infarktın diaqnostikasında aktiv istifadə olunur.
- Miozit və əzələlərin digər iltihabları. Zədələnmiş əzələ lifləri fermentləri azad edir, bu da onların qandakı konsentrasiyasını artırır.
- Miopatiyalar. İrsi və bəzi xroniki xəstəliklərdə əzələ toxuması tədricən deqradasiyaya uğrayır, bu da AST-nin davamlı artmasına səbəb olur.
- Travmalar və cərrahi əməliyyatlar. Əzələlərin kütləvi zədələnməsi zamanı və ya əməliyyatlardan sonra fermentin səviyyəsi müvəqqəti yüksələ bilər.
- Kəskin pankreatit. Mədəaltı vəzin iltihabı zamanı onun hüceyrələri zədələnir və fermentlər ifraz edir (AST və ALT yüksəlir).
- Qaraciyər şişləri. Yeni törəmələr sağlam hüceyrələri dağıdır və onların tərkibi qan dövranına keçir.
Böyüklərdə və uşaqlarda ALT və AST-nin niyə yüksəldiyini müəyyən etmək üçün laborator və instrumental müayinə aparılır.
Diaqnostika
AST səviyyəsi normadan kənara çıxdıqda, həkimlər adətən pozğunluğun mənbəyini müəyyən etmək üçün daha dərin müayinə tövsiyə edir.
Bunun üçün laboratoriya analizləri və instrumental diaqnostika üsullarının birləşməsi istifadə olunur:
- ALT, bilirubin, qələvi fosfataza, qamma-qlütamiltransferaza (QGT) təyini ilə geniş qan biokimyası;
- Ümumi klinik qan analizi;
- Laxtalanma araşdırması (koaqulogramma);
- Qaraciyərin və öd yollarının ultrasəs vizuallaşdırılması;
- Qarın boşluğu orqanlarının MRT-si;
- Kompüter tomoqrafiyası.
Bu addımların hər biri digərini tamamlayaraq orqanizmdə baş verənlər haqqında bütöv təsəvvür yaradır. Biokimyəvi göstəricilər qaraciyərin və digər həyati vacib sistemlərin işi haqqında fikir söyləməyə kömək edir, ümumi qan analizi iltihabı və anemiya ilə bağlı mümkün dəyişiklikləri əks etdirir. Ultrasəs toxumaların struktur dəyişikliklərini göstərir, MRT və KT isə orqanların quruluşunun detallarını görməyə və patoloji proseslərin xarakterini dəqiqləşdirməyə imkan verir.
Müalicə
AST yüksək olduqda bu, ayrıca xəstəlik deyil, hüceyrə zədələnməsinin göstəricisidir. Buna görə terapiya təyin etməzdən əvvəl dəyişikliklərin səbəbini anlamaq vacibdir. Yalnız bundan sonra terapevtik proqram qurulur.
Terapiyanın əsas istiqamətləri bunlar ola bilər:
- Qaraciyər xəstəliklərində korreksiya. Qaraciyər strukturlarının iltihabında antivirus və ya immunmodulyasiyaedici terapiya aparılır. Piyli distrofiyada çəkinin azaldılması, mübadilənin normallaşdırılması və qaraciyər funksiyalarının saxlanması üçün tədbirlər göstərişdir. Sirrozda hüceyrələrin dağılmasını ləngidən vasitələr tətbiq edilir və ağırlaşmalar korreksiya olunur.
- Ürək fəaliyyətinin bərpası. Miokard infarktında ürək arteriyalarında qan axınının bərpası ilə təcili yardım təşkil edilir. Sonra ürək əzələsinə yükü azaldan və təkrar epizodların qarşısını alan dəstəkləyici müalicə aparılır.
- Əzələ xəstəliklərinin terapiyası. Miozitlərdə iltihabəleyhinə müalicə, fizioprosedurlar tətbiq edilir. Miopatiyalarda həkim degenerativ prosesin aktivliyini azaltmağa kömək edən fərdi proqram seçir.
- Əzələ travmalarında. Əsas istiqamət toxumaların bərpası, fizioterapiya, həmçinin yükə nəzarətdir.
- Pankreatit. Ciddi pəhriz, mədəaltı vəzin aktivliyinin azaldılması və iltihabi prosesin cərrahiyyə şöbəsi şəraitində müalicəsini tələb edir.
- Qaraciyər şişləri. Burada terapiyanın seçimi mərhələdən asılıdır: cərrahi üsullar, şüa və ya dərman terapiyası tətbiq edilə bilər.
Etiotrop müalicədən əlavə, dəstəkləyici tədbirlərin aparılması vacibdir. Buraya qidalanmanın normallaşdırılması (alkoqoldan, yağlı və ağır qidadan imtina), çəkiyə nəzarət, qaraciyər üçün toksik dərmanların qəbulunun məhdudlaşdırılması daxildir. Həmçinin qaraciyər hüceyrələrinin bərpasına, metabolizmin yaxşılaşdırılmasına, ürək-damar sisteminin işinin dəstəklənməsinə kömək edən preparat qrupları təyin edilir.
Xroniki vəziyyətlərdə xəstələr müntəzəm nəzarət və biokimyəvi göstəricilərin monitorinqinə ehtiyac duyur. Bu, pisləşməni vaxtında aşkar etməyə və müalicəni korreksiya etməyə kömək edir.
Beləliklə, yüksək AST-nin (ALT kimi) terapiyası həmişə kompleksdir. O, təkcə əlamətlərin aradan qaldırılmasına deyil, hüceyrə zədələnməsinə səbəb olan amillə mübarizəyə də yönəlib.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
AST-nin yüksəlməsi aşkar edildikdə əsas xəstəliyin müalicəsi ilə məşğul olunmasa, bu ağır nəticələrə gətirib çıxara bilər. Hüceyrələrin uzunmüddətli dağılması orqanların işini tədricən pozur, bu da bütün orqanizmə təsir edir.
Mümkün ağırlaşmalar:
- Qaraciyər çatışmazlığı. Qaraciyər hüceyrələrinin çox hissəsi işləmə qabiliyyətini itirdikdə yaranır. Orqan mübadilə prosesləri və toksinlərin zərərsizləşdirilməsi ilə baş çıxara bilmir, buna görə qanda zəhərli maddələr toplanır.
- Assit. Sirroz zamanı qarın boşluğunda maye toplanır, çünki qaraciyər damarlarının keçiriciliyi pozulur və plazma onların hüdudlarından kənara çıxmağa başlayır.
- Qida borusunun varikoz genişlənmiş venalarından qanaxma. Qapı venası sistemində təzyiq yüksəldikdə qida borusu ətrafındakı damarlar güclü genişlənir və kövrəkləşir. Onların cırılması bol qan itkisinə səbəb olur ki, bu da həyat üçün ciddi təhlükə yaradır.
- Ürək çatışmazlığı. Keçirilmiş infarkt və ya xroniki ürək işemiyası fonunda formalaşır. Zəifləmiş miokard artıq lazımi həcmdə qan vura bilmir və orqanlar oksigen və qida maddələri çatışmazlığı yaşamağa başlayır.
- Əzələ atrofiyası. Xroniki əzələ xəstəliklərində onların gücü tədricən azalır, bu da hərəkətliliyi məhdudlaşdırır və həyat keyfiyyətini aşağı salır.
- Toxumaların bədxassəli çevrilməsi. Bəzi xroniki qaraciyər xəstəliklərində hepatosellülyar karsinoma inkişaf riski artır.
Qusuntuda qan (təzə və ya qəhvə qalıqlarına bənzər tünd rəngdə) görünərsə, yaxud nəcis qara və qətranabənzər olarsa, bu, qida borusunun genişlənmiş venalarından qanaxma əlaməti ola bilər — özünüz həkimə getməyi gözləməyin, dərhal təcili yardım çağırın.
Hansı həkimə müraciət etməli
Analiz nəticələrinə görə qanda AST yüksəkdirsə, ilk addım analizi təyin etmiş həkimə müraciət etmək olacaq. Aşkarlanmış simptomlara və xəstəlik tarixçəsinə əsasən xəstə dar ixtisaslı mütəxəssislərə yönləndirilə bilər. Bu, düzgün diaqnostika və müalicənin seçilməsi üçün vacibdir.
AST yüksəldikdə ən çox müraciət olunan mütəxəssislər:
Yadda saxla!
Tibbi təcrübədə qanda AST yüksək olduğu, lakin xəstədə qaraciyər, ürək və ya əzələ zədələnməsi əlaməti olmadığı hallara rast gəlinir. Bu zaman həkimlər nadir hal olan makro-AST fenomenindən şübhələnə bilər. Bu, fermentin xüsusi formasıdır: AST immunoqlobulinlərlə birləşərək iri komplekslər əmələ gətirir. Onlar adi ferment kimi tez dağılmır, buna görə də qanda uzun müddət dövr edir. Nəticədə analiz insanda ciddi xəstəlik olmasa da, daim yüksək dəyərlər göstərir.
Makro-AST sağlamlıq üçün təhlükə yaratmır, lakin orqanların patologiyalarını istisna etmək üçün diqqətli diaqnostika tələb edir. Həkimlər klinik məlumatları nəzərə alır və bu vəziyyəti təsdiqləmək üçün xüsusi testlər təyin edə bilər. Beləliklə, makro-AST xəstəlik deyil, biokimyəvi analizin şərh edilməsində çaşdırıcı ola bilən laborator xüsusiyyətdir.
Suallar və cavablar
Hər iki ferment qan analizində normadan kənara çıxdıqda bu, demək olar ki, həmişə hüceyrə zədələnməsindən xəbər verir. Çox vaxt söhbət qaraciyərdən gedir, lakin problemin mənbəyi ürək və ya əzələlər də ola bilər. Səbəbi anlamaq üçün həkimlər təkcə mütləq dəyərlərə deyil, ALT-nin AST-yə nisbətinə də baxır, həmçinin əlavə müayinələr təyin edir.
Qadınlarda AST yüksəkdirsə, bu, çox vaxt qaraciyərin iltihabından (hepatit), onun piyli infiltrasiyasından, qaraciyərə təsir edən dərmanların toksik təsirindən xəbər verir, həmçinin ürək-damar pozğunluqlarında da rast gəlinə bilər. Hormonal fonun dəyişməsi və müşayiət edən xroniki xəstəliklərin olması əlavə amil ola bilər.
Uşaqlarda ferment virus infeksiyaları, güclü fiziki yüklənmə və ya anadangəlmə əzələ xəstəlikləri zamanı müvəqqəti yüksələ bilər. Nəticəni şərh edərkən həkim həmişə təkcə analiz rəqəmlərinə deyil, uşağın ümumi vəziyyətinə də baxır.
Kişilərdə daha çox aşağıdakı səbəblər rast gəlinir – qaraciyərin alkoqol zədələnməsi, artıq çəki, fiziki həddindən artıq yüklənmə və ürək-damar xəstəlikləri. Kişilərdə fermentin aktivliyinin yüksəlməsi xüsusilə diqqətli diaqnostika tələb edir.
Bəli, bəzən həkim bir neçə gündən sonra təkrar analiz tövsiyə edir. Bu, təsadüfi dəyişkənlikləri istisna etməyə və davamlı yüksəlməni təsdiqləməyə imkan verir. Paralel olaraq səbəbi araşdırmaq üçün əlavə müayinələr də təyin olunur.
