Katexolaminlər qrupuna aid neyromediator və hormon; hərəkətləri, motivasiyanı və həzz hissini tənzimləyir, prolaktinin ifrazını isə ləngidir.
Sinonimlər: Dopamin
Dofamin baş beyində sinir impulslarını ötürən əsas kimyəvi maddələrdən biridir. O, katexolaminlərə aiddir, tirozin amin turşusundan sintez olunur və noradrenalinlə adrenalinin sələfidir. Beyindən əlavə, dofamin böyrəklərdə, damarlarda və həzm sistemində də təsir göstərir.
Orqanizmdə funksiyası
Beyində bir neçə dofamin yolu var və onların hər birinin öz vəzifəsi mövcuddur:
- nigrostriar yol — iradi hərəkətlərin rəvanlığını və dəqiqliyini təmin edir;
- mezolimbik yol — motivasiya, mükafat gözləntisi və vərdişlərin formalaşması ilə bağlıdır;
- mezokortikal yol — diqqət, planlaşdırma və işçi yaddaşda iştirak edir;
- tuberoinfundibulyar yol — hipofizdən prolaktin ifrazını boğur.
Periferiyada dofamin damar tonusuna, böyrək qan axınına və natriumun xaric olunmasına təsir edir.
Klinik əhəmiyyəti
Beyindəki dofamin səviyyəsini adi qan analizi ilə ölçmək mümkün deyil: plazmadakı qatılıq sinir sistemində baş verənləri əks etdirmir. Onun çatışmazlığı əlamətlərə görə, lazım olduqda isə xüsusi görüntüləmə üsulları (məsələn, dofamin daşıyıcısına nişanlı birfotonlu emissiya tomoqrafiyası) ilə qiymətləndirilir. Qanda və ya sidikdə katexolamin metabolitlərinin təyini əsasən böyrəküstü vəzin və sinir toxumasının şişlərindən şübhələndikdə aparılır.
Bir çox dərman dofamin sisteminə təsir edir: levodopa preparatları və dofamin reseptorlarının aqonistləri onun çatışmazlığını kompensasiya edir, antipsixotiklər isə əksinə, reseptorları bloklayır. Reanimasiyada dofamin arterial təzyiqi və ürəyin işini dəstəkləmək üçün venadaxili yeridilir. Bu cür preparatları yalnız həkim təyin edir və nəzarətdə saxlayır.
Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir
- Parkinson xəstəliyi və parkinsonizm — dofamin neyronlarının məhvi hərəkətlərin ləngiməsinə, rigidliyə və tremora gətirir.
- Şizofreniya və digər psixozlar — mezolimbik yolun həddindən artıq aktivliyi sayıqlama və hallüsinasiyalarla əlaqələndirilir.
- Hiperprolaktinemiya — dofamin nəzarəti pozulduqda və ya reseptor blokatorları qəbul edildikdə prolaktin artır.
- Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu — dofamin ötürülməsinin pozulması diqqətə və özünənəzarətə təsir edir.
- Narahat ayaqlar sindromu və mükafat sisteminin rol oynadığı asılılıqlar.
Əlaqəli terminlər
- Parkinson xəstəliyi
- Parkinsonizm
- Şizofreniya
- Prolaktin
- Hiperprolaktinemiya
- Narahat ayaqlar sindromu
- Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu
- Hormon
