Hormone

Daxili sekresiya vəziləri tərəfindən hasil edilən və qan vasitəsilə hədəf orqanlara siqnal ötürən bioloji fəal maddə.

Hormonlar endokrin sistemin kimyəvi «vasitəçiləridir». Onları xüsusi vəzilər və hüceyrələr ifraz edir, sonra qan hormonları bütün orqanizmə yayır. Hüceyrə hormona yalnız uyğun reseptoru olduqda cavab verir, buna görə eyni maddə müəyyən orqanlara seçici təsir göstərə bilər. Hormonlar boy artımını, maddələr mübadiləsini, çoxalmanı, su-duz balansını, stresə reaksiyanı, yuxunu və bir çox başqa prosesləri tənzimləyir.

Quruluşu və növləri

Peptid və zülal hormonları — insulin, qlükaqon, böyümə hormonu, prolaktin, AKTH, TSH, paratireoid hormon. Hüceyrə səthindəki reseptorlar vasitəsilə təsir edir.
Steroid hormonlar — kortizol, aldosteron, estrogenlər, progesteron, testosteron; aktiv D vitamini də onlara yaxındır. Hüceyrənin içinə keçərək genlərin işinə təsir edir.
Amin turşularının törəmələri — qalxanabənzər vəzin hormonları (T4, T3), adrenalin, noradrenalin, melatonin.

Əsas endokrin orqanlar: hipotalamus və hipofiz, qalxanabənzər və paratiroid vəzilər, böyrəküstü vəzlər, mədəaltı vəzi, yumurtalıqlar və xayalar. Hormonları həmçinin piy toxuması, ürək, böyrəklər və bağırsaq hasil edir.

Tənzimləmə necə işləyir

Hormonal oxların əksəriyyəti əks əlaqə prinsipi ilə qurulub. Məsələn, hipofiz qalxanabənzər vəzi stimullaşdıran TSH ifraz edir; qalxanabənzər vəzin hormonları kifayət qədər olduqda TSH hasilatı azalır. Buna görə həkim çox vaxt iki göstəricini — «əmr verən» hormonu və periferik vəzin hormonunu birlikdə qiymətləndirir.

Klinik əhəmiyyəti

Endokrin xəstəliklər ya hormonun artıqlığı (hiperfunksiya), ya çatışmazlığı (hipofunksiya), ya da toxumaların ona qarşı həssaslığının azalması (insulinrezistentlikdə olduğu kimi) ilə təzahür edir. Bir çox hormonun səviyyəsi gün ərzində, menstrual tsiklin fazalarına görə, yaşla və dərmanların təsiri ilə dəyişir, ona görə hormon analizləri müəyyən qaydalarla verilir, nəticələri isə həkim əlamətlərlə birlikdə qiymətləndirir.