Hipofiz çatışmazlığı

Hipofiz çatışmazlığı (hipopituitarizm) hipofizin öz hormonlarından birini, bir neçəsini və ya hamısını kifayət qədər hasil etmədiyi vəziyyətdir. Nəticədə qalxanabənzər vəz, böyrəküstü vəzlər, cinsi vəzilər «əmrsiz» qalır, boy artımı və su balansı pozulur. Funksiyaların itməsi çox vaxt tədricən baş verir: əvvəlcə böyümə hormonu və qonadotropinlər, sonra TSH və AKTH əziyyət çəkir.

Səbəblər və risk amilləri

• hipofiz adenomaları və onların müalicəsi (əməliyyat, şüa terapiyası) — ən çox rast gəlinən səbəb;
• türk yəhəri nahiyəsinin digər şişləri, məsələn, kraniofaringioma;
• kəllə-beyin travması, subaraxnoidal qansızma;
• hipofiz apopleksiyası, doğuş zamanı kütləvi qanitirmədən sonra Şixan sindromu;
• iltihabi və infiltrativ xəstəliklər (hipofizit, sarkoidoz, hemoxromatoz);
• xərçəngin müalicəsində immun nəzarət nöqtələrinin inhibitorlarının qəbulu;
• anadangəlmə genetik qüsurlar.

Simptomlar

Hansı hormonların çatışmamasından asılıdır: zəiflik, yorğunluq, iştahın və çəkinin azalması, ürəkbulanma, aşağı təzyiq, ayağa qalxarkən başgicəllənmə (AKTH çatışmazlığı); üşümə, qəbizlik, dəri quruluğu (TSH çatışmazlığı); aybaşı pozuntusu, libidonun azalması, erektil disfunksiya, sonsuzluq (LH/FSH çatışmazlığı); uşaqlarda boy artımının ləngiməsi və böyüklərdə əzələ kütləsinin azalması (böyümə hormonu çatışmazlığı); susuzluq və bol sidik ifrazı (ADH çatışmazlığı).

Diaqnostika

Səhər kortizol, AKTH, sərbəst T4 ilə TSH, LH, FSH, testosteron və ya estradiol, prolaktin, İBF-1, natrium, qan və sidiyin osmolyallığı təyin edilir. AKTH və böyümə hormonu çatışmazlığını təsdiqləmək üçün çox vaxt stimulyasiya sınaqları lazımdır. Hipofizin MRT-si və görmə sahələrinin yoxlanılması aparılır.

Müalicə

Ömürlük əvəzedici terapiya aparılır: qlükokortikoidlər, levotiroksin, cinsi hormonlar, göstərişə görə — böyümə hormonu və desmopressin. Qlükokortikoidlərə həmişə levotiroksindən əvvəl başlanılır, əks halda böyrəküstü vəz krizi yarana bilər. Xəstəlik, travma, əməliyyat zamanı qlükokortikoidin dozası endokrinoloqun əvvəlcədən izah etdiyi qaydalara görə artırılır. Pasiyentin yanında diaqnoz haqqında məlumat olması vacibdir.

Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli

• kəskin zəiflik, qusma, qarın ağrısı, təzyiqin düşməsi, şüur qarışıqlığı — böyrəküstü vəz krizinin əlamətləri, təcili tibbi yardım (103) çağırın;
• görmənin pisləşməsi ilə qəfil «ildırımvari» baş ağrısı;
• qusma səbəbindən qlükokortikoid həblərini qəbul edə bilməmək.