Risk faktoru

Risk faktoru xəstələnmə ehtimalının daha yüksək olması ilə bağlı istənilən haldır: orqanizmin xüsusiyyəti, həyat tərzi, mühit şəraiti, analiz nəticəsi. Risk faktorunun olması xəstəliyin mütləq yaranacağı demək deyil, onun olmaması isə sağlamlığa zəmanət vermir. Söhbət iri tədqiqatlarda müəyyən edilmiş statistik əlaqədən gedir.

Mahiyyəti və növləri

• Dəyişdirilə bilməyənlər — yaş, cins, irsiyyət, etnik mənsubiyyət, genetik mutasiyalar (məsələn, BRCA1/BRCA2).
• Dəyişdirilə bilənlər — korreksiyaya uyğundur: siqaret, yüksək arterial təzyiq, yüksək aşağı sıxlıqlı lipoprotein xolesterini, qlükozanın yüksək səviyyəsi, artıq bədən çəkisi, hipodinamiya, qeyri-sağlam qidalanma, alkoqoldan sui-istifadə.
• Xarici — havanın çirklənməsi, peşə zərərləri, ultrabənövşəyi şüalar, infeksiyalar (insan papilloma virusu, hepatit B və C).

Risk faktorunu xəstəliyin səbəbindən fərqləndirmək vacibdir. Səbəb (etioloji amil) xəstəliyin yaranması üçün zəruridir — məsələn, vərəm üçün mikobakteriya. Risk faktoru yalnız ehtimalı artırır: siqaret ağciyər xərçəngi ehtimalını yüksəldir, lakin hər siqaret çəkən xəstələnmir.

Klinik əhəmiyyəti

Risk faktorları birlikdə təsir göstərir və bir-birini gücləndirir. Ona görə də həkimlər ümumi riski şkalalar vasitəsilə qiymətləndirirlər: məsələn, kardiologiyada Avropa Kardiologiya Cəmiyyətinin tövsiyələrinə əsasən yaşı, cinsi, siqareti, təzyiqi və xolesterini nəzərə alan SCORE2 şkalasından istifadə olunur. Göstəricilərin hədəf dəyərləri və dərman profilaktikası barədə qərar risk səviyyəsindən asılıdır.

Nisbi (“iki dəfə yüksək”) və mütləq (“100 nəfərdən neçəsində xəstəlik inkişaf edəcək”) risk arasındakı fərqi başa düşmək faydalıdır. Səs-küylü başlıqlar çox vaxt yalnız nisbi riski göstərir və bu, ayrıca insan üçün təhlükəni şişirdir.

Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir

Dəyişdirilə bilən risk faktorları ürək-damar xəstəliklərinin, insultun, 2-ci tip diabetin, xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyinin və bir çox şişin əksəriyyətinin əsasında durur. Onların aradan qaldırılması profilaktikanın təməlidir:

• siqareti tərgitmək istənilən yaşda fayda verir;
• təzyiqə, xolesterinə və qlükozaya nəzarət infarkt və insult riskini azaldır;
• piylənmədə bədən çəkisinin azaldılması maddələr mübadiləsini yaxşılaşdırır;
• müntəzəm fiziki aktivlik demək olar ki, istənilən sağlamlıq vəziyyətində faydalıdır.

Fərdi risk profilinizi və fəaliyyət planınızı profilaktik baxış zamanı həkimlə müzakirə etmək daha yaxşıdır.