Prostat xərçənginin skrininqi

Skrininq şikayəti olmayan şəxsdə xəstəliyi əlamət yaranmamış müəyyən etməyə yönəlmiş müayinədir. Prostat xərçəngində erkən mərhələdə çox vaxt heç bir şikayət olmur, ona görə PSA testi və həkim müayinəsi vasitəsilə yoxlanış aparılır.

Skrininq barədə aşağıdakı hallarda həkimlə danışmaq məsləhətdir:

• ailədə yaxın qohumda, məsələn, ata və ya qardaşda prostat xərçəngi olub;
• ailədə döş, yumurtalıq və ya digər irsi xərçəng halları qeyd olunub;
• kişi özü sağlamlığına nəzarət etmək və riskini bilmək istəyir;
• əvvəlki PSA göstəricisi sərhəddə olub və izləmə lazımdır.

Başlama vaxtını və tezliyi dəqiq yaşa görə deyil, risk amillərinə, ümumi sağlamlığa və gözlənilən həyat müddətinə əsasən həkim müəyyən edir. Buna görə fərdi qəbul vacibdir.

Skrininqin məqsədi hər kəsdə xərçəng tapmaq deyil, risk altında olan kişiləri müəyyənləşdirib lazım olduqda vaxtında yönləndirməkdir.

PSA prostat vəzinin hüceyrələrinin istehsal etdiyi zülaldır və qan analizi ilə ölçülür. Üstünlüyü ondadır ki, xərçəngi erkən mərhələdə müəyyən etməyə imkan verə bilər.

Məhdudiyyətlər də var, bunları bilmək vacibdir:

• PSA yalnız xərçəngdə deyil, adenomada, prostatitdə, sidik yolu infeksiyasında, kateter və ya tibbi manipulyasiyalardan sonra da yüksələ bilər;
• normal nəticə xərçəngi tam istisna etmir;
• yüksək nəticə lazımsız narahatlığa və əlavə müayinələrə səbəb ola bilər;
• bəzi xərçənglər yavaş inkişaf edir və ömür boyu problem yaratmaya bilər, onların aşkarlanması həddindən artıq müalicəyə gətirə bilər.

Buna görə PSA tək başına qərar vermir, o, həkim baxışı, risk amilləri və lazım olduqda digər müayinələrlə birlikdə qiymətləndirilir. Həkim faydaları və riskləri izah edir, qərar isə pasiyentlə birgə qəbul olunur.

Yaxşı məlumatlı qərar vacibdir: bəzi kişilər testdən keçməyi, bəziləri isə əlavə müayinələrin ehtimalına görə imtina etməyi seçir. Hər iki seçim həkimlə müzakirə olunur.

Proqram mərhələli qurulur və hər mərhələ yalnız lazım olduqda davam etdirilir:

• uroloqun qəbulu: şikayətlər, risk amilləri, ailə tarixçəsi, lazım olduqda rektal baxış;
• PSA-nın ümumi və sərbəst formalarının qan analizi;
• nəticə sərhəd zonasındadırsa, PHI kimi əlavə göstəricilər;
• göstəriş olduqda prostat MRT-si, bəzən TRUSM;
• biopsiya yalnız əvvəlki müayinələr xərçəng ehtimalını əsaslandırdıqda və pasiyent razılıq verdikdə.

Nəticələr normal çıxarsa, həkim növbəti yoxlamanın zamanını bildirir. Şübhəli nəticə varsa, əvvəlcə təkrar test və ya əlavə müayinə təyin edilə bilər, bu isə hələ diaqnoz deyil. Hər addımın səbəbi və mümkün nəticəsi əvvəlcədən müzakirə olunur ki, pasiyent hazır olsun.

Proqram avtomatik şəkildə bütün müayinələrə keçmir. Hər nəticədən sonra həkim növbəti addımın lazım olub-olmadığını qiymətləndirir və pasiyentə seçim imkanı verir.

PSA nəticəsinin dəqiq olması üçün qan vermədən əvvəl bir neçə gün cinsi əlaqədən və ejakulyasiyadan, intensiv velosiped və ya at sürməkdən, prostat vəzinin masajından və ağır fiziki yükdən çəkinmək tövsiyə olunur. Sidik yolu infeksiyası və ya yaxınlarda aparılmış prosedur nəticəni dəyişə bilər, bunu mütləq həkimə bildirin.

Nəticələr hazır olduqda həkim onları izah edir:

• göstərici normadadırsa, növbəti yoxlamanın vaxtı razılaşdırılır;
• sərhəd və ya yüksək nəticədə təkrar test, əlavə analiz və ya MRT təklif olunur;
• iltihab və ya digər xoşxassəli səbəb aşkar edilərsə, müvafiq müalicə təyin edilir.

Nəticədən asılı olmayaraq, prostat və sidik ifrazı ilə bağlı yeni şikayət yaranarsa, planlı yoxlamanı gözləmədən həkimə müraciət edin.

Nəticələrin saxlanılması və növbəti yoxlamalarda müqayisə üçün təqdim edilməsi müşahidəni asanlaşdırır, çünki zamanla PSA dinamikası tək rəqəmdən daha çox məlumat verir.

Proqramın dəyəri hansı mərhələlərə ehtiyac olmasından asılıdır. Dəqiq məbləğlər qiymət siyahısında göstərilir. Əsas amillər:

• uroloqun qəbulunun növü: birinci və ya təkrar;
• PSA-nın ümumi və sərbəst formalarının analizi, əlavə göstəricilərin lazım olub-olmaması;
• PHI kimi spesifik testlərin təyin edilməsi;
• prostat MRT-si və ya TRUSM müayinəsinin göstərişi;
• biopsiya və onun laborator və patomorfoloji qiymətləndirilməsi, əgər göstəriş yaranarsa.

Əksər pasiyentlər üçün proqramın ilk mərhələsi qəbul və PSA analizi ilə məhdudlaşır. Növbəti mərhələlər isə nəticələrə əsasən təyin olunur, buna görə yekun xərc əvvəlcədən dəqiq bilinmir. Həkim hər mərhələdən əvvəl niyə lazım olduğunu izah edir.

Qiymət siyahısını əvvəlcədən yoxlamaq və hansı mərhələlərin sizin vəziyyət üçün lazım olduğunu həkimlə dəqiqləşdirmək yaxşıdır.

Lazım gələrsə, ilk görüşdə həkim proqramın hansı hissələrinin sizin üçün əhəmiyyətli olduğunu müəyyən edir və lazımsız testləri istisna edir.

Skrininq hər kəs üçün eyni deyil. Mən pasiyentlərə həmişə deyirəm ki, PSA «xərçəng testi» deyil, vəzin vəziyyəti haqqında siqnaldır. Ona görə analizdən əvvəl faydaları və məhdudiyyətləri danışmaq lazımdır.

Ailədə prostat xərçəngi halı varsa, bunu qəbulda mütləq bildirin, çünki bu, yoxlamanın planına təsir edir. Nəticə sərhəddə çıxarsa, həyəcanlanmayın: əvvəlcə təkrar test və lazım olarsa, MRT edilir, biopsiya isə yalnız göstərişlə.