Qırtlaq difteriyası

Difteriya Corynebacterium diphtheriae bakteriyasının törətdiyi kəskin yoluxucu xəstəlikdir. Bakteriya zəhərli maddə, yəni toksin ifraz edir. Bu toksin udlaq, burun və qırtlaq selikli qişasında iltihab yaradır, üzərində sıx, boz-ağ rəngli selik-lifli pərdə əmələ gətirir. Pərdə selikli qişaya möhkəm yapışır və götürülməsi çətindir.

Qırtlağın difteriyasında (əsl krup) iltihab və pərdə səs yarığı nahiyəsini tutaraq hava yollarını daraldır. Nəticədə nəfəsalma çətinləşir. Xəstəlik tək qırtlaqda başlaya bilər, həm də udlaq difteriyasının davamı kimi aşağıya enə bilər. Ən çox uşaqlar təsirlənir, lakin peyvəndi olmayan böyüklər də xəstələnə bilər.

Difteriya havadamlama yolu ilə, yəni xəstənin və ya bakteriya daşıyıcısının öskürəyi və asqırığı zamanı yayılır. Daha az hallarda yoluxma xəstənin istifadə etdiyi əşyalar vasitəsilə baş verə bilər.

• difteriyaya qarşı peyvənd olunmayan və ya peyvənd cədvəli pozulmuş uşaqlar və böyüklər;
• peyvəndlənmə səviyyəsi aşağı olan və ya xəstə ilə yaxın əlaqədə olan şəxslər;
• sıx məskunlaşma şəraitində, kollektivlərdə yaşayan insanlar;
• immun sistemi zəifləmiş şəxslər;
• difteriya halları qeydə alınmış ölkələrə səfər edənlər.

Xəstə ilə əlaqədə olmuş insanlar həkim nəzarətinə götürülür və ehtiyac olduqda profilaktik tədbirlər görülür.

Qırtlaq difteriyası tədricən inkişaf edir və üç mərhələdən keçir. Mərhələlərin sürəti pasiyentdən asılı olaraq fərqlənə bilər.

1. Birinci mərhələ. Hürücü öskürək, səs xırıltısı, intoksikasiya və yüksək hərarət müşahidə olunur. Səs tədricən boğulur, öskürək «hürən» xarakter alır.
2. İkinci mərhələ. Tənəffüs çətinləşir, təngnəfəslik və gərgin nəfəsalma yaranır, nəbz tezləşir, üzdə tər görünür, dodaqlar göyərir. Bu mərhələdə təcili yardım vacibdir.
3. Sonuncu mərhələ. Süstlük, yuxululuq, əzələlərin boşalması, dərinin göyərməsi, üzün solğunluğu, nəbzin pozulması, boğulma tutmalarının aqoniyaya keçməsi baş verir. Bu mərhələ həyat üçün birbaşa təhlükə yaradır.

Qırtlaq difteriyasından şübhələnildikdə müayinə təcili aparılır, çünki gecikmə təhlükəlidir. Diaqnostika bir neçə mərhələdən ibarətdir:

• həkim xəstənin şikayətlərini, peyvənd tarixçəsini və xəstə ilə əlaqəni soruşur;
• udlaq, burun və qırtlaq nahiyəsi baxışdan keçirilir, boz-ağ pərdələr, boyun limfa düyünlərinin şişkinliyi qiymətləndirilir;
• udlaq və burundan yaxma götürülür və bakterioloji müayinəyə göndərilir;
• zəruri hallarda qan analizləri, ürək fəaliyyətinin yoxlanılması (EKQ) və digər müayinələr aparılır.

Klinik əlamətlər çox aydın olduqda, həkim yaxma nəticəsini gözləmədən müalicəni başlaya bilər, çünki vaxt həlledicidir.

Müalicə yalnız xəstəxana şəraitində, həkimlərin nəzarəti altında aparılır. Əsas prinsip toksini mümkün qədər tez neytrallaşdırmaq və hava yollarının keçiriciliyini təmin etməkdir. Müalicənin tərkibinə aşağıdakılar daxil ola bilər:

• difteriya əleyhinə antitoksik zərdabın mümkün qədər tez yeridilməsi. Zərdabın miqdarını və tətbiqini yalnız həkim müəyyən edir;
• bakteriyaya qarşı antibiotiklər;
• inhalyasiyalar və qarqaralar;
• istirahət rejimi, lazım olduqda oksigen dəstəyi və ürəyin vəziyyətinin nəzarəti;
• boğulma təhlükəsi yarandıqda cərrahi müdaxilə, yəni traxeotomiya: boyun nahiyəsində tənəffüs borusunun açılması.

Dərmanların dozasını yalnız həkim təyin edir. Erkən diaqnostika və vaxtında müalicə zamanı proqnoz əlverişlidir. Ağır, toksik formalarda, həmçinin qızılça və ya skarlatina ilə birləşdikdə isə proqnoz daha ağırdır.

Difteriya toksini yalnız boğaz və qırtlaqla məhdudlaşmır, qan dövranı ilə orqanizmə yayılaraq müxtəlif orqanlara təsir edə bilər. Buna görə də xəstə sağalandan sonra da bir müddət həkim nəzarətində qalır.

• ürək əzələsinin iltihabı (miokardit) və ürək ritminin pozulması;
• sinir sisteminin zədələnməsi, əzələ zəifliyi, udma çətinliyi;
• böyrək fəaliyyətinin pozulması;
• hava yollarının tam tutulması nəticəsində boğulma;
• ikincili bakterial infeksiyalar, məsələn pnevmoniya.

Ağırlaşmaların bir qismi xəstəliyin ilk həftələrində, bir qismi isə sağalma dövründə üzə çıxa bilər. Bu səbəbdən müalicədən sonra həkimin göstərişlərinə uyğun nəzarət müayinələrindən keçmək vacibdir.

Difteriyadan sonra bərpa müddəti xəstəliyin ağırlığından asılıdır. Bu müddətdə əsas məqsəd ürək-damar və sinir sisteminin bərpasına nəzarət etməkdir.

• Kəskin dövrXəstə təcrid olunur, xəstəxanada müalicə alır, ciddi yataq rejimi saxlanılır.
• Sağalma başlayandaHərarət düşür, öskürək və səs xırıltısı azalır, pərdələr dağılır. Lakin ürək və sinirlərin vəziyyəti izlənilməyə davam edir.
• Xəstəxanadan çıxdıqdan sonraBir müddət fiziki yükdən çəkinmək, həkim nəzarətində qalmaq və təkrar müayinələrdən keçmək lazımdır.
• Sonrakı dövrHəkim lazım bildikdə peyvənd cədvəlini yenidən nəzərdən keçirir, çünki keçirilmiş xəstəlik həmişə davamlı müdafiə yaratmır.

Krup sözü qırtlaq nahiyəsində iltihab nəticəsində yaranan hürücü öskürək və səs dəyişikliyi sindromunu ifadə edir. Uşaqlarda bu vəziyyət çox vaxt virus infeksiyaları zamanı rast gəlinir və yalançı krup adlanır. Əsl krup isə yalnız difteriya bakteriyası ilə əlaqəlidir.

Uşaqda hürücü öskürək yarananda hansı vəziyyətlə üzləşdiyinizi özünüz müəyyən edə bilməzsiniz. Hər iki halda tənəffüs çətinliyi təcili həkim yardımı tələb edir.

Difteriya aşkar edildikdə xəstə ilə yaxın əlaqədə olmuş insanlar epidemioloji nəzarətə götürülür. Bu insanların boğazından yaxma götürülə, onlar bir müddət həkim müşahidəsində saxlanıla və ehtiyac olduqda profilaktik dərman müalicəsi və ya peyvənd təyin oluna bilər.

Ailə üzvləri xəstəlik əlamətlərini, məsələn boğaz ağrısı və hərarəti diqqətlə izləməli, evdə əl gigiyenasına riayət etməli və xəstənin istifadə etdiyi əşyaları ayrıca saxlamalıdırlar. Həkim tövsiyələrinə əməl etmək yayılmanın qarşısını almaq üçün çox vacibdir.

Difteriyadan qorunmağın ən etibarlı yolu peyvənddir. Peyvənd milli peyvənd təqvimi çərçivəsində uşaqlıqda bir neçə mərhələdə aparılır, sonradan isə böyüklər üçün təkrar (revaksinasiya) dozaları tövsiyə olunur. Peyvənd cədvəlini və vaxtını həkim müəyyən edir.

• uşağın peyvənd təqvimi üzrə vaxtında peyvənd olunması;
• böyüklərdə təkrar peyvəndlərin həkimin tövsiyəsi ilə aparılması;
• xəstə ilə əlaqədə olduqda həkimə müraciət və nəzarət altında qalma;
• əl gigiyenasına riayət, kollektivdə xəstə şəxslərin təcrid olunması;
• xəstəlik əlamətləri yaranan kimi vaxt itirmədən həkimə müraciət.

Peyvənd olunmuş şəxslərdə xəstəlik nadir hallarda inkişaf edir və daha yüngül keçir. Buna görə də peyvənd cədvəlinə riayət etmək həm fərdi, həm də ictimai müdafiə üçün vacibdir.

Peyvəndlərin geniş tətbiqindən əvvəl difteriya uşaqlar arasında ən ağır və ölümlə nəticələnən infeksiyalardan biri idi. Bu gün peyvənd proqramları sayəsində xəstəlik xeyli nadir hala gəlib, lakin peyvəndlənmə səviyyəsi aşağı düşdükdə yenidən yayıla bilər. Buna görə də peyvənd cədvəlinə riayət etmək yalnız fərdi deyil, kollektiv müdafiə üçün də vacibdir.

Difteriyaya qarşı peyvənd toksinə qarşı immunitet yaradır. Peyvənd olunmuş şəxs bakteriya ilə rastlaşsa belə, xəstəlik çox vaxt yüngül keçir və ağır ağırlaşmalar inkişaf etmir. Uşaqlıqda və yetkin yaşda peyvəndin vaxtını və cədvəlini poliklinika həkimi və ya pediatr müəyyən edir.

Qırtlaq difteriyası gecikməyə yol verməyən vəziyyətdir. Aşağıdakı əlamətlərdən biri varsa, vaxt itirmədən həkimə və ya təcili yardıma müraciət edin: