Bəzi onkoloji xəstəliklərdə cərrahi müdaxilə qarındaxili hipertermokimyaterapiya ilə birləşdirilir. Məqalədə bu kombinasiyanın nədən ibarət olduğu və hansı hallarda tətbiq edildiyi nəzərdən keçirilir.
Hipertermokimyaterapiya (HIPEC) qarın boşluğunu örtən qişaya, yəni periton üzərinə yayılmış xərçəng hüceyrələrinə qarşı tətbiq olunan müasir üsuldur. O, tək başına deyil, cərrahi əməliyyatla birlikdə aparılır: əvvəlcə görünən şiş toxumaları çıxarılır, sonra qarın boşluğuna qızdırılmış kimyaterapiya məhlulu yeridilir.
Üsulun məntiqi sadədir. Cərrah gözlə görünən şişləri götürə bilər, lakin çox kiçik, gözə çarpmayan xərçəng hüceyrələri qarın boşluğunda qala bilər. Qızdırılmış dərman məhlulu birbaşa qarın boşluğunun içərisinə təsir edərək bu qalıq hüceyrələrə yönəlir. Bu yanaşma yalnız seçilmiş pasiyentlərə uyğundur və qərarı onkoloji konsilium verir.
HIPEC nədir
HIPEC ingilis dilindəki «hyperthermic intraperitoneal chemotherapy» ifadəsinin qısaltmasıdır. Azərbaycan dilində bu, qarın boşluğuna yeridilən qızdırılmış kimyaterapiya deməkdir. Üsul adətən sitoreduktiv cərrahiyyə ilə birlikdə tətbiq edilir. Sitoreduktiv cərrahiyyə peritonun və qarın orqanlarının səthində görünən şiş ocaqlarının mümkün qədər tam çıxarılmasıdır.
Peritonun xərçəng zədələnməsi (peritoneal karsinomatoz) mədə-bağırsaq traktının, yumurtalığın və digər orqanların xərçənginin gedişində yarana bilər. Belə hallarda ənənəvi damardaxili kimyaterapiya qarın boşluğuna məhdud miqdarda çatır. HIPEC bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq üçün işlənib hazırlanıb.
Necə işləyir
Kimyaterapiya preparatı bədən temperaturundan yüksək temperatura qədər qızdırılır və xüsusi aparat vasitəsilə qarın boşluğunda dövr etdirilir. Qızdırma iki məqsəd daşıyır: xərçəng hüceyrələri istiliyə sağlam toxumalardan daha həssasdır və istilik dərmanın toxumaya nüfuz etməsini yaxşılaşdırır.
Dərman birbaşa peritonun səthinə təsir etdiyi üçün onun nisbətən yüksək yerli təsiri olur. Eyni zamanda qanla bütün orqanizmə yayılan miqdar məhdud qalır. Bu, ümumi kimyaterapiyaya nisbətən bəzi yan təsirlərin riskini azalda bilər, lakin tam aradan qaldırmır.
Aşağıdakı cədvəl ənənəvi damardaxili kimyaterapiya ilə HIPEC arasındakı əsas prinsipial fərqləri ümumi şəkildə göstərir.
| Meyar | Damardaxili kimyaterapiya | HIPEC |
|---|---|---|
| Preparatın yeridilmə yolu | Damar vasitəsilə bütün orqanizmə | Birbaşa qarın boşluğuna |
| Tətbiq vaxtı | Kurslarla, bir neçə həftə fasilələrlə | Əməliyyat zamanı, bir dəfə |
| Temperatur | Adi temperaturlu məhlul | Qızdırılmış məhlul |
| Təsir sahəsi | Ümumi, bütün orqanizm | Əsasən qarın boşluğu və periton |
| Cərrahi əməliyyatla əlaqəsi | Əməliyyatdan əvvəl və ya sonra | Eyni əməliyyat zamanı |
Göstərişlər
HIPEC hər pasiyent üçün uyğun deyil. Qərar onkoloq, cərrah və anesteziologun iştirak etdiyi konsiliumda verilir. Aşağıdakı hallar nəzərdən keçirilə bilər:
- peritonun xərçəngdən zədələnməsi (karsinomatoz), xüsusilə şişin əsas ocağı çıxarıla bildikdə;
- yumurtalıq, yoğun bağırsaq, mədə və apendiks mənşəli bəzi şişlərin peritona yayılması;
- peritonun bəzi nadir şişləri, məsələn psevdomiksoma və mezotelioma;
- qarın boşluğunda şişin təkrar yayılma riskinin yüksək olduğu hallar;
- ümumi vəziyyəti ağır cərrahi müdaxiləyə imkan verən pasiyentlər.
Mərhələ və yayılma dərəcəsi həlledici deyil, əsas amil şişin qarın boşluğunda yerləşməsi və cərrahi yolla maksimum çıxarıla bilməsidir.
Əks göstərişlər
Aşağıdakı hallarda HIPEC adətən məsləhət görülmür. Yekun qərar konsilium tərəfindən müayinələrə əsasən verilir.
- şişin qarın boşluğundan kənar orqanlara (məsələn, qaraciyər və ya ağciyərə) geniş yayılması;
- ümumi vəziyyətin ağır olması, ürək, ağciyər, böyrək və ya qaraciyər çatışmazlığı;
- cərrahi yolla şişin əhəmiyyətli hissəsinin çıxarılmasının mümkün olmaması;
- bağırsağın kəskin tutulması və ya aktiv ağır infeksiya;
- preparata qarşı allergiya.
Prosedur necə keçir
HIPEC əməliyyat otağında, ümumi anesteziya altında, cərrahi əməliyyatla eyni seansda aparılır. Ümumi mərhələlər bunlardır:
- Hazırlıq və müayinə. Kompüter və ya rezonans tomoqrafiyası, laborator analizlər, ürək və ağciyər qiymətləndirməsi aparılır. Konsilium əməliyyat planını təsdiq edir.
- Sitoreduktiv əməliyyat. Cərrah qarın boşluğunda görünən şiş ocaqlarını mümkün qədər tam götürür. Bu mərhələ ən mühüm hissədir və uzun çəkə bilər.
- Kateterlərin yerləşdirilməsi. Qarın boşluğuna xüsusi borular qoyulur, temperatur sensorları quraşdırılır.
- Qızdırılmış məhlulun dövr etdirilməsi. Aparat qızdırılmış kimyaterapiya məhlulunu müəyyən müddət qarın boşluğunda dövr etdirir. Bu zaman temperatur və pasiyentin vəziyyəti daim nəzarətdə saxlanılır.
- Məhlulun çıxarılması və əməliyyatın tamamlanması. Məhlul boşaldılır, qarın boşluğu yuyulur, borular çıxarılır və ya drenaj qoyulur, əməliyyat yarası tikilir.
Dərman növünü və müddətini onkoloq şişin tipinə uyğun seçir. Dozanı yalnız həkim təyin edir.
Nəticə və bərpa
HIPEC ilə birgə böyük əməliyyatdan sonra bərpa uzun və mərhələli keçir. Müddət pasiyentin yaşından, xəstəliyin yayılma dərəcəsindən və əməliyyatın həcmindən asılıdır.
- İlk günlərPasiyent reanimasiya və ya intensiv terapiya şöbəsində izlənir. Ağrıkəsici, infuziya terapiyası, tənəffüs və ürək fəaliyyətinə nəzarət aparılır.
- Növbəti günlərBağırsaq fəaliyyəti bərpa olunduqca qidalanma mərhələli başlanır, aktivləşmə təşviq edilir.
- Stasionardan çıxışAğırlaşma olmadıqda pasiyent həkimin qərarı ilə evə buraxılır. Müddət fərdidir.
- Sonrakı aylarOnkoloq ümumi kimyaterapiya kurslarını davam etdirə bilər, mütəmadi nəzarət müayinələri aparılır.
Bərpa dövründə həkimin qidalanma, fiziki aktivlik və nəzarət müayinələri üzrə tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir.
Mümkün ağırlaşmalar
HIPEC ilə birgə aparılan sitoreduktiv əməliyyat böyük cərrahi müdaxilədir və bir sıra risklər daşıyır. Mümkün ağırlaşmalar bunlardır:
- qanaxma və infeksiya;
- bağırsaq anastomozunun (birləşmə yerinin) çatışmazlığı;
- bağırsağın müvəqqəti hərəkət pozğunluğu;
- qan göstəricilərinin müvəqqəti pisləşməsi, böyrək fəaliyyətinin pozulması;
- tənəffüs və ürək-damar ağırlaşmaları;
- uzun müddət yatmaqla bağlı tromboz riski.
Bu riskləri azaltmaq üçün əməliyyat təcrübəli komandada, tam monitorinq şəraitində aparılmalıdır.
HIPEC-dən əvvəl nələri bilmək vacibdir
HIPEC barədə qərar verməzdən əvvəl pasiyent və yaxınları üçün bir neçə məsələni aydın başa düşmək vacibdir. Bu müalicə bir neçə saat davam edən böyük əməliyyatdır və ciddi hazırlıq tələb edir. Əməliyyat müxtəlif mütəxəssislərdən ibarət komandanın birgə işini nəzərdə tutur: onkoloq, cərrah, anesteziolog, reanimatoloq və medbacılar.
- xəstəliyin yayılmasını göstərən müayinələrin tam aparılması (tomoqrafiya, lazım olarsa, laparoskopiya);
- ürək, ağciyər, böyrək və qaraciyər fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi;
- qidalanma vəziyyətinin yoxlanması: arıq və zəif pasiyentlərdə bərpa çətin keçir;
- siqaretdən imtina və xroniki xəstəliklərin nəzarətdə saxlanması;
- əməliyyatın riskləri, mümkün nəticələri və alternativlər barədə həkimlə açıq danışıq;
- bərpa dövründə ailənin dəstəyi və evdə qayğının əvvəlcədən planlaşdırılması.
Əməliyyatdan əvvəl bütün suallarınızı həkimə verin. Bu üsul seçilmiş hallarda məqsədəuyğundur, lakin hər pasiyent üçün müsbət nəticə zəmanəti vermir.
Əməliyyatdan sonra həyat və nəzarət
HIPEC-dən sonra pasiyentin həyatı mərhələli olaraq normallaşır. Bərpa dövründə qidalanma, fiziki aktivlik və psixoloji dəstək mühüm rol oynayır. Əməliyyatdan sonra pasiyent mütəmadi onkoloji nəzarətdə olur: müayinələr, qan analizləri və görüntüləmə üsulları ilə xəstəliyin təkrarlanması izlənir.
Müalicənin davamı kimi ümumi kimyaterapiya təyin oluna bilər. Bu zaman həkim ümumi vəziyyəti, qan göstəricilərini və yan təsirləri nəzərə alır. Bir çox pasiyent üçün bu dövr emosional olaraq da çətin keçir, ona görə psixoloq və ya onkopsixoloq dəstəyi faydalı ola bilər.
Müayinələrin tezliyini, qidalanma və fiziki aktivlik tövsiyələrini həkim fərdi şəkildə müəyyən edir. Nəzarət müayinələrini buraxmamaq vacibdir, çünki xəstəliyin təkrarlanması nə qədər tez aşkarlanarsa, müalicə imkanları bir o qədər çox olur.
Kimə uyğun deyil
Diqqət!
- HIPEC xərçəngin hər halı üçün müalicə üsulu deyil. O, yalnız seçilmiş pasiyentlərə, konsilium qərarı ilə tətbiq olunur.
- Xəstəlik qarın boşluğundan kənara geniş yayılıbsa, əməliyyat çox vaxt məqsədəuyğun hesab edilmir.
- Ümumi vəziyyəti ağır olan, ürək, ağciyər, böyrək çatışmazlığı olan pasiyentlər üçün risk yüksəkdir.
- Hər pasiyent üçün nəticə fərqlidir, ona görə heç bir qərar başqasının təcrübəsinə əsasən verilməməlidir.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Həkimə müraciət edin
Xərçəngdən şübhə və ya əməliyyatdan sonra aşağıdakı əlamətlər olarsa, vaxt itirmədən onkoloqa və ya cərrahə müraciət edin:
- qarında izah olunmayan ağrı, şişkinlik, qarında mayenin (assit) toplanması;
- səbəbsiz arıqlama, iştahsızlıq, tez doyma hissi;
- bağırsağın işində davamlı dəyişiklik, qəbizlik və ya nəcisdə qan;
- əməliyyatdan sonra hərarət, yaranın qızarması, irinləməsi, güclü ağrı;
- nəfəs darlığı, ayaqda şişkinlik və ağrı.
Tez-tez Verilən Suallar
Xeyr. HIPEC adətən əməliyyatla birgə aparılır və çox vaxt əməliyyatdan sonra ümumi kimyaterapiya kursları da davam etdirilir. Müalicə planını onkoloji konsilium hər pasiyent üçün ayrıca müəyyən edir.
Əməliyyat ümumi anesteziya altında keçdiyi üçün prosedur zamanı ağrı hiss olunmur. Əməliyyatdan sonrakı dövrdə ağrı ola bilər, bu halda həkim ağrıkəsici terapiya təyin edir.
Xeyr. Üsul əsasən qarın boşluğunda peritona yayılmış bəzi şişlər üçün nəzərdə tutulub. Müalicə üsulunu onkoloq şişin növünə, yayılmasına və pasiyentin vəziyyətinə əsasən seçir.
Stasionarda qalma müddəti fərdidir və əməliyyatın həcmindən, bərpanın gedişindən və ağırlaşmaların olub-olmamasından asılıdır. Pasiyent yalnız vəziyyəti stabil olduqda evə buraxılır.
Bərpa dövründən sonra bir çox pasiyent gündəlik fəaliyyətinə qayıdır, lakin bu fərdi məsələdir. Mütəmadi onkoloji nəzarət, düzgün qidalanma və həkimin tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir.
Adətən qarın boşluğunun və kiçik çanağın tomoqrafiyası, qan analizləri, onkomarkerlər, ürək və ağciyər müayinəsi aparılır. Dəqiq siyahını onkoloq və cərrah müəyyən edir.
Müddət əməliyyatın həcmindən asılıdır. Sitoreduktiv mərhələ ən uzun hissədir, qızdırılmış məhlulun dövr etdirilməsi isə müəyyən qısa müddət çəkir. Dəqiq müddəti cərrah əməliyyatdan əvvəl bildirir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.