Kimyaterapiya zamanı və sonra qidalanma

Zülallar orqanizmdə əsas tikinti materialıdır. Onların əmələ gəlməsini gücləndirmək üçün (sintez parçalanmadan üstün olmalıdır) sutkada 1 kq çəkiyə 1,2–1,5 qram zülal qəbul etmək lazımdır.

Zülal 3 əsas yemək qəbulunun hər birində olmalıdır. Zülallı məhsulları bərabər paylamaq tövsiyə edilir, çünki bir qəbulda orta hesabla 20–25 q protein mənimsənilir.

Karbohidratlar orqanizmdə sürətli enerji almağın əsas üsuludur. Onlar çatışmadıqda depolaşdırılmış zülalların parçalanma prosesi başlayır — bu isə əzələ və sümük toxumasının itirilməsi deməkdir.

Karbohidratlar iki kateqoriyaya bölünür:

• sadə — tez və asan mənimsənilir, lakin eyni sürətlə aclıq hissi doğurur;
• mürəkkəb — bağırsaqdan qan dövranına daxil olması üçün müəyyən vaxt tələb edir.

Karbohidratları hər yemək qəbuluna əlavə etmək tövsiyə olunur. Ən geniş yayılmış nümayəndələri çörək (tam dənli seçmək daha yaxşıdır), kartof, yarma və makaronlardır.

Yağlar enerjinin ehtiyatlanma üsuludur; həmçinin cinsi hormonların, yağda həll olan vitaminlərin sintezini təmin edir və hüceyrə membranlarının tərkibinə daxildir.

Yağlar doymuş (əsasən heyvan mənşəli) və doymamış (mono- və poli-doymamış) olur. İkinci kateqoriyaya bitki yağları və dəniz məhsulları aiddir. Doymamış yağlar orqanizmdə əmələ gələ bilmir, buna görə qida ilə daxil olmalıdır. Doymuş və doymamış yağların tövsiyə olunan nisbəti 1:2 təşkil edir.

Balıq seçərkən daha yağlı növlərə üstünlük vermək lazımdır: siyənək, skumbriya, qızılbalıq, sardin. Ən yaxşı hazırlama üsulu bişirmə və ya soyutmadır.

Vitaminlər və minerallar. Rasionda antioksidantlar — E vitamini və askorbin turşusu çox olan yeməklər olmalıdır. Mənbələri tərəvəz və meyvələrdir, xüsusən tünd qırmızı və narıncı rəngli olanlar. D vitamini ilə zəngin məhsullar da olmalıdır: yağlı balıq, toyuq yumurtası, qaymaq, xama. Bu vitamin immunitetin aktiv işində iştirak edir.

• Kalium — quru meyvələr, kartof, banan.
• Kalsium — süd məhsulları.
• Maqnezium — tam dənli çörək, bərk buğda makaronları, badam.
• Sink — qoz və balqabaq tumu.
• Dəmir — xüsusən qırmızı ət növlərində çoxdur.

Kimyaterapevtik preparatlar orqanizm üçün toksikdir. Zəhərləyici metabolitlərin xaric olunması üçün su yükünü artırmaq tövsiyə edilir. Gündə təxminən 2–2,5 litr su içmək optimaldır. Fərdi həcmi insanın çəkisindən çıxış edərək hesablamaq lazımdır (kiloqrama 30–40 ml). Böyrəklər tərəfindən funksional pozğunluqlar olduqda müalicə edən həkimlə məsləhətləşib optimal həcmi müəyyən etmək lazımdır.

Ən yaxşı variant qazsız təmiz sudur. Kompot, çay və bulyonu da nəzərdən keçirmək olar. Kran suyundan imtina etmək və ya qaynatmaq lazımdır. Mağaza şirələri uyğun deyil; güclü istək olduqda təbii təzə sıxılmış şirə hazırlamaq və qaynadılmış və ya butulkalanmış su ilə 1:1 nisbətində durultmaq daha yaxşıdır.

Ümumi tövsiyələr:

• rasionu şəxsi üstünlükləri nəzərə alaraq tərtib etmək — yemək zövq verməlidir;
• qidanı hərtərəfli çeynəmək, tələsməmək;
• tez-tez qidalanmaq — sutkada 5–6 dəfə kiçik porsiyalarla;
• yeməyin kəskin dadı və güclü qoxusu olmamalıdır (ürəkbulanma qızışdıra bilər);
• yemək rahat temperaturda olmalıdır — nə çox isti, nə çox soyuq;
• mədə-bağırsaq traktının vəzilərini aktivləşdirmək üçün (həkimlə məsləhətləşdikdən sonra) rasiona turş məhsullar daxil etmək olar — kefir, kəsmik, turş tərəvəz və giləmeyvələr;
• yeməyi gözəl süfrəyə düzmək və kiçik boşqablara qoymaq məsləhətdir;
• ümumi vəziyyət imkan verirsə, yeməyi masa arxasında qəbul etmək.

Ürəkbulanma, qusma və maye nəcis kimyaterapiyanın tez-tez rast gəlinən ağırlaşmalarındandır. Sitostatik müalicə alan pasiyentlərin çoxunda çəki itkisi müşahidə oluna bilər. Onkoloji xəstələrdə çox vaxt immunitetin əzilməsi müşahidə olunur, buna görə cüzi infeksiya belə ciddi sınaq ola bilər. İnfeksion prosesin ehtimalını azaltmaq üçün məhsulların hazırlanmasına, işlənməsinə və yararlılıq müddətinə diqqət yetirmək vacibdir.

Əsas qaydalar:

• rasionun sutkalıq kaloriliyini hesablamaq — qida kifayət qədər kalorili olmalıdır; arıqlamaq üçün pəhrizlər bu mərhələdə yolverilməzdir;
• rasion zülalla zənginləşdirilməlidir — gündə kiloqrama ən azı 1,5 q zülal;
• iştahanı lazımi səviyyədə saxlamaq üçün qida vərdişi yaratmaq — təxminən eyni həcmdə qidanı bərabər vaxt aralıqları ilə qəbul etmək;
• kifayət qədər maye içmək — bu, kimyapreparatların toksik təsirini azaltmağa kömək edir. Hərarət yüksək olduqda, həddindən artıq tərləmə və tənəffüsün tezləşməsi zamanı əlavə olaraq gündə 300–500 ml su içmək tövsiyə olunur;
• ishal və qanda neytrofillərin azalması zamanı şirələr qəbul etməmək;
• qida təzə və müxtəlif olmalıdır;
• yağlı və qızardılmış yeməklərdən imtina etmək, duz və istiot qəbulunu məhdudlaşdırmaq;
• qəbizliyin qarşısını almaq üçün kifayət qədər tərəvəz və meyvə qəbul etmək;
• iştaha azaldıqda və sutkalıq kalorilik qida ilə örtülmədikdə zülalla zənginləşdirilmiş xüsusi qidalandırıcı qarışıqlardan (sippinq) istifadə etmək.

Yaşıl çay barədə. Yaşıl çayın bəzi komponentlərinin ayrı-ayrı sitostatiklərlə qarşılıqlı təsirdə ola biləcəyinə dair məlumatlar var. Bu, bütün sxemlərə aid deyil — yaşıl çaydan imtina etməli olub-olmadığınızı müalicə edən həkiminizdən dəqiqləşdirin.

Rasiona qlutamin (əvəzolunan aminturşu) əlavə etmək olar. Bu maddə bağırsağın funksiyasını yaxşılaşdırmağa, suyun və mineralların sorulmasını sürətləndirməyə imkan verir.

Kimyaterapiyanın yan təsirləri qidalanmaya müxtəlif cür təsir edir. Aşağıdakı cədvəl ən çox rast gəlinən şikayətlərə ümumi yanaşmanı göstərir. Şikayət güclənərsə, həkimə bildirin.

Tövsiyə olunan məhsullar

Tərəvəz və meyvələr. Gündə təxminən 400–500 q tərəvəz, meyvə və göyərti qəbul etmək tövsiyə olunur — təzə və ya hazırlanmış (soyutma, qurudulmuş, əzilmiş halda). Tərəvəz və meyvələri həmişə hərtərəfli yumaq lazımdır. Bitki qidası liflə zəngindir; kifayət qədər içmə rejimi ilə birlikdə bu, qəbizliyin qarşısını almağa kömək edir.

Zülallı məhsullar. Bitki və heyvan mənşəli zülalların nisbəti 1:1 olmalıdır. Heyvan zülalı ət, balıq, dəniz və süd məhsullarında, quş ətindədir; bitki zülalı soya və paxlalılarda, yarmalarda, toxumlarda, qozlardadır.

Hazırlama zamanı suyun əvəzinə süddən istifadə etmək olar — bu, həcmi artırmadan enerji dəyərini yüksəldir. Hazır yeməyə doğranmış pendir əlavə etmək olar; yumşaq pendirləri çörəyə, peçenyeyə, meyvə və tərəvəzə sürtmək olar.

Zülalın mənimsənilməsini karbohidratlarla birləşdirmək yaxşılaşdırır: süd və ya yumurta + sıyıq və ya makaron; paxlalılar + yumurta; yumurta + kartof; makaron + pendir.

Ət və balıq məhsulları hər gün rasionda olmalıdır və termik işlənməyə məruz qalmalıdır: qaynatma, soyutma, bişirmə, folqada hazırlama. Qızardılmış ət məhdudlaşdırılmalıdır. Qurudulmuş və hisə verilmiş ət, fast-fud, kifayət qədər bişməmiş ət qadağandır.

Süd məhsulları. Gündə 2–3 porsiya. Südü mütləq qaynatmaq və ya yalnız pasterizə edilmişini istifadə etmək lazımdır. Kəsmiyi də termik işləmək tövsiyə olunur.

Tam dənli və dənli məhsullar. Ali sort undan hazırlanmış çörək məmulatlarının miqdarını azaltmaq lazımdır; tam dənli yarmalara, kəpəkli çörəyə üstünlük vermək.

Qoz, toxum və quru meyvələr. Gündə bir ovuc qoz və toxum yemək tövsiyə olunur. Quru meyvələr kalium, natrium və maqnezium mənbəyidir; kiçik həcmdə yüksək kaloriliyə malikdir — iştahası azalmış pasiyentlər üçün xüsusilə vacibdir.

Arzuolunmaz məhsullar

Qəti olmaz:

• çiy ət, balıq, dəniz məhsulları və suşi;
• çiy halda yumurta və süd;
• hərtərəfli yuyulmamış meyvə, quru meyvə və tərəvəz.

Bu məhsullar təhlükəli bakteriyalar və sadə canlılar saxlaya bilər, bu isə infeksion prosesin inkişafına gətirib çıxarar.

Yağlı, qızardılmış və «ağır» qida. Mədə-bağırsaq traktını həddindən artıq yükləyir. Həzm üçün ağır olanlar: turşuya qoyulmuş kələm, badımcan, donuz əti, piy və hisə verilmiş yeməklər.

Acı ədviyyatlar və turş məhsullar. Acı ədviyyatlar mədədəki reseptorların həddindən artıq oyanmasına, bu isə ürəkbulanma və qusmaya səbəb ola bilər. Turş məhsulları kimyaterapiya zamanı məhdudlaşdırmaq, bərpa mərhələsində və kurslar arasında isə rasiona daxil etmək olar — onlar iştahanı oyadır.

Konservlər və yarımfabrikatlar. Çox vaxt transyağlar, sintetik aromatizatorlar və dad gücləndiriciləri saxlayır.

Şirniyyat və xəmir məmulatları. Onları məhdudlaşdırmaq məsləhətdir, lakin bunun səbəbi şişin «şəkərlə qidalanması» deyil — belə mexanizm mövcud deyil, qlükoza orqanizmin bütün hüceyrələri üçün əsas enerji mənbəyidir. Səbəb daha sadədir: şirniyyat çoxlu kalori verir, lakin zülal, vitamin və mineral vermir, iştahanı isə tutur. Kimyaterapiya zamanı, iştaha artıq azaldıqda, hər yemək qəbulu qidalı olmalıdır. Karbohidrat tələbatını mürəkkəb karbohidratlarla — sıyıqlar, bərk buğda makaronları, tam dənli çörəklə ödəmək daha yaxşıdır.

Vacibdir: kimyaterapiya zamanı karbohidratları rasiondan çıxarmaq olmaz. Onların çatışmazlığı orqanizmin öz zülallarını parçalamasına, yəni əzələ kütləsinin itirilməsinə gətirib çıxarır — bu isə çəki artıq azalırsa xüsusilə təhlükəlidir.

Rasion kifayət qədər kalorili və qidalı olmalıdır:

• yüksək kalorilik — sutkada təxminən 2700–2800 kkal, çəki defisiti varsa 3500–4000 kkal (konkret rəqəmi həkim və ya dietoloq sizin çəkinizə və vəziyyətinizə görə hesablayacaq);
• qidalanma vitamin və minerallarla zənginləşdirilməlidir;
• yeməklər müxtəlif hazırlanmalı və gözəl təqdim edilməlidir;
• bölünmüş qidalanma — gündə 5–6 dəfə kiçik porsiyalarla;
• gündə 1,5–2 litr maye içmək (yeməkdən 1 saat əvvəl və ya 1 saat sonra);
• yeməkdən əvvəl təmiz havada gəzmək — iştahanı oyadır;
• mədənin turşuluğu norma və ya aşağıdırsa, yeməkdən bilavasitə əvvəl bir dilim limon yemək;
• qidanı hərtərəfli çeynəmək və tələsməmək;
• hazırlama zamanı iştahanı artıran ədviyyat və aromatik bitkilərdən istifadə etmək;
• kimyaterapiyadan dərhal sonra rasionda yağlı, qızardılmış yeməklər, hisə verilmiş məhsullar, konservlər, fast-fud, kofein və spirtli içkilər olmamalıdır;
• rasion heyvan və bitki zülalları ilə zənginləşdirilməlidir;
• qoz, toxum, quru meyvələr qəbul etmək — sink, selen və maqneziumla zəngindir.

Spirtli içki. Onkoloji xəstələrə spirtli içki tövsiyə edilmir. Spirt tanınmış kanserogendir və bir sıra şiş növlərinin riski ilə bağlıdır, buna görə bərpa dövründə ondan imtina etmək ən düzgün variantdır. Konkret vəziyyətinizdə istisnalar barədə yalnız müalicə edən həkim danışa bilər.

Bərpa mərhələsində fast-fuddan, hisə verilmiş məhsullardan, kolbasalardan, yarımfabrikatlardan və mağaza şirniyyatından da imtina etmək lazımdır.

Şəkərin və yağların artıqlığı. Sadə şəkərlər karbohidrat mübadiləsini pozur. Karbohidrat və enerji tələbatını mürəkkəb karbohidratlarla (sıyıqlar, bərk buğda makaronları, tam dənli çörək) ödəmək tövsiyə olunur.

Rasiondan transyağlar çıxarılmalıdır. Bunlar süni yolla bərk, yağvari hala keçirilmiş doymamış yağ turşularıdır; spred və marqarində, fast-fudda, qənnadı kremlərində, hisə verilmiş məhsullarda və kolbasalarda olur. Transyağlar damarları zədələyir.

Kifayət qədər termik işlənməmiş heyvan məhsulları. Qurudulmuş və hisə verilmiş kolbasalardan, prosciutto-dan, duzlanmış balıqdan, piydən imtina etmək lazımdır. Kimyaterapiya immun müdafiəni azalda bilər, buna görə patogenlərin cüzi miqdarda nüfuzu belə bağırsaq infeksiyasının inkişafına gətirib çıxara bilər.

Balanslaşdırılmış müalicəvi qarışıqlar zülal və digər qida maddələri ilə zənginləşdirilmiş xüsusi məhsullardır. Onlar sippinq adlanır və içki, krem, muss, şorba, dondurma şəklində buraxıla bilər.

Sippinqdə osmolyarlıq yüksəkdir; bağırsağın qıcıqlanmasından yayınmaq üçün yavaş, əsasən borucuq vasitəsilə qəbul etmək tövsiyə olunur. Xüsusi qidalanma orqanizmin enerji sərfi artdıqda və ənənəvi qida ilə onu ödəmək mümkün olmadıqda istifadə edilməlidir. Balanslaşdırılmış qarışıqlar kiçik həcmdə yüksək kaloriliyə malikdir: mədəni doldurmur, ürəkbulanma və qusma doğurmur, lakin yaxşı doydurur.

Qarışıqlar zülal, yağ və karbohidratların optimal nisbətini saxlayır, əlavə olaraq vitamin və minerallarla zənginləşdirilib. Yüksək zülallı kompozit qarışıqları hazırlama zamanı ənənəvi yeməyə əlavə etmək olar.

Kimyaterapiyadan sonra uşaq qidası üçün nəzərdə tutulmuş ət və balıq pürelərini də qəbul etmək olar: onlar hərtərəfli termik işlənmədən keçir və yüksək təhlükəsizlik dərəcəsi ilə fərqlənir.

• bölünmüş, lakin tez-tez yemək — orta hesabla 3 əsas qəbul və 2 əlavə (qəlyanaltı);
• əsas yemək qəbullarında tərəvəz və göyərti olmalıdır — bağırsağın yaxşı işi üçün zəruri olan lif;
• əsas yeməkdən sonra desert kimi meyvə və giləmeyvə tövsiyə olunur (mağaza şirniyyatından imtina etmək lazımdır);
• gündə təxminən 2 litr qazsız təmiz su içmək — su hər hüceyrənin işi üçün lazımdır və bağırsaqdakı qida liflərinin şişməsinə kömək edir;
• maye tələbatını bitki çayları, ev kompotları və şərbətlərlə də ödəmək olar;
• rasiona zülallar (bitki və heyvan), mürəkkəb karbohidratlar və yağlar (əsasən bitki yağları, toxumlar, qozlar və dəniz məhsullarının tərkibində) daxil edilməlidir.

Tez bərpa üçün ümumi vəziyyət imkan verirsə fiziki fəallığa da diqqət yetirmək tövsiyə olunur: piyada gəzintilər, velosiped sürmə, qaçış yolunda yerimə, fitnes, stretçinq. Məşqlərdən əvvəl müalicə edən həkimlə məsləhətləşmək lazımdır. Fiziki fəallığın onkoloji xəstələrin ümumi vəziyyətinə və həyat keyfiyyətinə faydalı olduğu qəbul edilir.

• tərəvəz, meyvə və göyərti;
• toxumlar, qozlar, kətan və günəbaxan yağları;
• dəniz balığı;
• sıyıqlar və bərk buğda makaronları;
• kartof;
• yumurta;
• yağsız ət növləri — toyuq, dana, dovşan, hind quşu əti;
• kəsmik, pendir, süd.

Hansı qidalanmanın məhz sizə uyğun olduğunu sağlamlıq vəziyyətinizi nəzərə alaraq müalicə edən həkim deyəcək.

Kimyaterapiya zamanı və sonra qidalanma ilə bağlı bəzi əlamətlər gözləməyə imkan vermir: