Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?

Barrett qida borusu qastroezofageal reflyuksun yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi vəziyyətdir. Qastroezofageal reflyuks mədənin turş möhtəviyyatının qida borusuna geri atılması deməkdir.

Normada qida borusunun selikli qişası yastı epiteldən ibarətdir. Barrett qida borusunda isə bu epitel mədə üçün xarakterik olan silindrik epitellə, sonra isə bağırsaq epitelinə bənzər toxuma ilə əvəz olunur. Orqanizm bu yolla turşunun təsirindən qorunmağa çalışır, lakin dəyişmiş toxuma bədxassəli şişin, yəni adenokarsinomanın inkişaf riskini artırır. Buna görə də həkimlər bu vəziyyəti şərti olaraq xərçəngönü vəziyyət sayırlar.

Barrett qida borusu hər kəsdə inkişaf etmir. Risk amilləri aşağıdakılardır:

• uzun müddət davam edən xroniki gicişmə, turşu reflyuksu, ürək yanması;
• artıq çəkisi və piylənməsi olan pasiyentlər, xüsusən qarın nahiyəsində piy toplanması QÖRX fonunda riski artırır;
• 50 yaşdan yuxarı kişilər bu xəstəliyə daha tez-tez tutulurlar;
• siqaret çəkmə;
• ailədə Barrett qida borusu və ya qida borusu adenokarsinoması halları olması;
• uzun illər müalicə olunmayan və ya həkim nəzarəti olmayan reflyuks xəstəliyi.

Bu amillərin olması xəstəliyin mütləq inkişaf edəcəyini bildirmir. Lakin uzun müddət davam edən reflyuks şikayətləri olan insanlar həkimə müraciət etməli və endoskopik müayinədən keçməlidirlər.

Barrett qida borusunun özünəməxsus əlaməti yoxdur. Pasiyentlər əsasən arxada duran reflyuks xəstəliyinin şikayətlərindən danışırlar:

• döş sümüyünün arxasında yanma hissi (ürək yanması), xüsusilə yeməkdən sonra və ya uzananda;
• ağızda turş və ya acı dad, qidanın boğaza geri qalxması;
• udma çətinliyi və ya qidanın ilişib qalması hissi;
• xroniki öskürək, səs batması və ya boğazda ağrı;
• gecələr reflyuks səbəbindən yuxunun pozulması.

Bəzi pasiyentlərdə şikayət yoxdur və Barrett qida borusu başqa səbəbdən aparılan endoskopik müayinə zamanı aşkarlanır. Buna görə də uzunmüddətli reflyuksu olan insanlar şikayətlər yüngül olsa belə, həkimə müraciət etməlidirlər.

Barrett qida borusunun diaqnozu yalnız endoskopik müayinə və histoloji təsdiqlə qoyulur. Əsas mərhələlər aşağıdakılardır:

1. Müsahibə və baxış. Həkim reflyuks şikayətlərinin müddətini, şiddətini, risk amillərini və qəbul edilən dərmanları soruşur.
2. Endoskopiya. Qida borusuna və mədəyə nazik, işıqlandırıcı və kameralı elastik boru yeridilir. Həkim selikli qişanın görünüşünü qiymətləndirir. Barrett sahəsi adətən qida borusunun normal solğun selikli qişasından fərqli, qırmızımtıl rəngdə görünür.
3. Biopsiya. Dəyişmiş sahələrdən kiçik toxuma nümunələri götürülür. Bu prosedur ağrısızdır.
4. Histoloji müayinə. Götürülən nümunələr mikroskop altında yoxlanılır. Bu müayinə bağırsaq tipli epitelin olub-olmadığını və hüceyrələrdə displaziya, yəni qeyri-normal dəyişikliyin olub-olmadığını göstərir.

Barrett qida borusunda xərçəngin inkişaf riski ümumi əhali ilə müqayisədə daha yüksəkdir, lakin əksər pasiyentlərdə nisbətən aşağı qalır. Risk displaziyası, yəni dəyişmiş hüceyrələri olan pasiyentlərdə əhəmiyyətli dərəcədə artır. Displaziya aşağı və yüksək dərəcəli ola bilər.

Erkən müalicə və nəzarət təkcə xərçəngin qarşısını almağa deyil, həm də reflyuksun narahat edən əlamətlərini aradan qaldıraraq həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa imkan verir. Müalicə planı histoloji nəticəyə, Barrett sahəsinin uzunluğuna və pasiyentin ümumi vəziyyətinə əsasən müəyyən edilir.

Müalicə yanaşması vəziyyətin ağırlığından asılıdır. Həkimlər aşağıdakı variantlardan istifadə edə bilərlər:

Radiotezlikli ablasiya (RTA) Barrett qida borusunun müalicə üsullarından biridir. Prosedur dəyişmiş selikli qişanı aradan qaldırmağa, qida borusunun normal quruluşunu bərpa etməyə və onkoloji xəstəliklərin inkişaf riskini azaltmağa imkan verir.

Bu azinvaziv endoskopik prosedurdur: qida borusunun dəyişmiş selikli qişası yüksək tezlikli cərəyanla işlənir. Dəyişmiş toxuma məhv olur, onun yerində sağlam yastı epitel bərpa olunur. Cərrahi müdaxiləyə ehtiyac olmur. Hər pasiyent üçün prosedurun lazım olub-olmadığını həkim müəyyən edir.

Radiotezlikli ablasiya hər Barrett qida borusu halında tətbiq olunmur. Aşağıdakı hallarda həkim bu üsulu təklif edə bilər:

• displaziyalı, yəni aşağı və ya yüksək dərəcəli Barrett qida borusu;
• dərman müalicəsinə tabe olmayan, davamlı reflyuks;
• xəstəliyin irəliləmə riskinin yüksək olması.

Prosedurun əsas məqsədi qida borusu xərçənginin inkişafının qarşısını almaqdır. O, dəyişmiş hüceyrələrin aradan qaldırılmasına, qida borusunun normal selikli qişasının bərpasına və reflyuks əlamətlərinin azalmasına kömək edir.

Prosedur sedasiya altında, yəni dərman yuxusu şəraitində, rahat şəraitdə aparılır. Əsas mərhələlər aşağıdakılardır:

1. Hazırlıq. Pasiyent həkimin tövsiyələrinə riayət edərək prosedura hazırlaşır, ilkin müayinələrdən keçir.
2. Endoskopun yeridilməsi. Həkim xüsusi kateterlə təchiz olunmuş endoskopu qida borusuna yeridir.
3. Selikli qişanın işlənməsi. Yüksək tezlikli cərəyanla selikli qişanın dəyişmiş sahələri işlənir.
4. Müşahidə. Prosedurdan sonra pasiyent bir neçə saat həkim müşahidəsində qalır, vəziyyəti stabil olduqda evə buraxılır.

Prosedur zamanı pasiyent ağrı hiss etmir. Sedasiyadan sonra yüngül yuxululuq ola bilər, buna görə də həmin gün özünüz avtomobil sürməməlisiniz.

Düzgün hazırlıq müayinənin təhlükəsizliyini və nəticəsini yaxşılaşdırır. Həkim fərdi tövsiyələr verəcək, ümumi qaydalar isə belədir:

• prosedurdan bir neçə saat əvvəl, həkimin göstərdiyi vaxtda yemək və su qəbulunu dayandırın;
• qəbul etdiyiniz dərmanlar, xüsusən qanı durulaşdıran dərmanlar barədə həkimə mütləq məlumat verin;
• allergiya, ürək, ağciyər və digər xroniki xəstəlikləriniz barədə danışın;
• qida borusunun vəziyyətini qiymətləndirmək üçün ilkin müayinədən keçin;
• prosedurdan sonra sizi müşayiət edəcək yaxın şəxsi əvvəlcədən müəyyən edin.

Prosedurdan sonra bərpa dövrü xəstəliyin ağırlığına və tətbiq olunan üsula görə dəyişir. Ümumi gedişat belədir:

• Prosedurdan sonra ilk saatlarPasiyent müşahidədə qalır. Döş sümüyünün arxasında yüngül narahatlıq və ya udma zamanı narahatlıq ola bilər.
• İlk günlərYumşaq və soyuq qidalar, kiçik hissələrlə qidalanma məsləhət görülür. Ağır, turş, ədviyyatlı yeməklərdən və spirtdən çəkinmək lazımdır.
• Sonrakı həftələrQida borusunun selikli qişası bərpa olunur. Həkim təyin etdiyi dərman müalicəsini davam etdirmək və nəzarət müayinələrinə gəlmək vacibdir.
• Uzunmüddətli dövrNəzarət endoskopiyaları həkimin təyin etdiyi fasilələrlə aparılır, çünki dəyişikliklərin təkrarlanması mümkündür.

Radiotezlikli ablasiya və endoskopik müdaxilələr əksər hallarda yaxşı dözülür, lakin heç bir prosedur riskdən tam azad deyil. Mümkün hallar aşağıdakılardır:

• döş sümüyünün arxasında ağrı, udma zamanı narahatlıq;
• ürəkbulanma, qusma;
• qida borusunun daralması, yəni striktura, bu halda udma çətinləşir və əlavə prosedur tələb oluna bilər;
• nadir hallarda qanaxma;
• çox nadir hallarda qida borusunun divarının zədələnməsi.

Bu risklər müdaxiləni təcrübəli həkim yerinə yetirdikdə və pasiyent tövsiyələrə əməl etdikdə azalır.

Hər pasiyent üçün radiotezlikli ablasiya uyğun olmaya bilər. Həkim aşağıdakı hallarda başqa üsulu seçə bilər.

Aşağıdakı əlamətlər varsa, vaxt itirmədən həkimə müraciət edin: