Kimyaterapiyadan sonrakı yan təsirlər və onlarla mübarizə üsulları

Kimyaterapiya zamanı ağrılı hisslər mədə-bağırsaq traktının, sidik-cinsiyyət yollarının və sinovial qişanın selikli örtüklərinin zədələnməsi fonunda yaranan müxtəlif pozğunluqlarla bağlı ola bilər. Bunun ucbatından ağızda, qida borusu, mədə və ya bağırsaq boyunca xırda xoralar əmələ bilər; qulluq kifayət olmadıqda orada asanlıqla iltihabi reaksiyalar başlayır. Oynaq boşluğunun daxilindəki zədələnmələr isə hərəkət zamanı ağrıya gətirib çıxarır.

Terapiyanın digər ağırlaşmaları:

1. Qəfil güclü ağrı — qan dövranına çoxlu miqdarda sitokinin atılması ilə şərtlənir. Bunlar periferik sinirlərin nosiseptorlarına təsir göstərə bilən bioloji aktiv maddələrdir.
2. Qripəbənzər sindrom — infeksion xəstəlikdəki sızıltını xatırladan əzələ ağrıları ilə səciyyələnir.
3. Neyrotoksiklik — bəzi preparatlar sinir lifinin və onun qişalarının quruluşuna birbaşa təsir göstərir. Nəticədə sinir keçiriciliyi pozulur və qıcolmalı ağrılar başlayır.

Ağrının xarakteri xəstəliyin fərdi xüsusiyyətlərindən asılı olaraq fərqlənə bilər.

Sağlam sürətlə bölünən hüceyrələrin çoxalmasının pozulması səbəbindən pasiyentdə yarana bilər:

• yorğunluq, iş qabiliyyətinin azalması — həm şişin özünün, həm dərman preparatlarının orqanizmə kompleks təsiri ilə doğurulan ümumi yan təsir;
• anemiya — eritrositlərin və hemoqlobinin səviyyəsinin azalması;
• trombositopeniya — trombositlərin azalması; tez-tez və bol qanaxmalara gətirib çıxarır (burun, uşaqlıq, infuziya yerlərindən);
• leykopeniya — leykositlərin azalması; immunitetin və orqanizmin qoruyucu qüvvələrinin zəifləməsinə gətirib çıxarır;
• iştahanın itməsi — intoksikasiya və kaxeksiya ilə, həmçinin yeməkdən sonrakı ağrı və qusma qorxusu ilə bağlı ola bilər;
• ürəkbulanma və qusma;
• ishal — ayrıca və ya qəbizliklə növbələşən;
• tüklərin tökülməsi;
• sümük-əzələ sistemində ağrı — «bütün sümüklər ağrıyır» hissi həm sümük iliyinin zədələnməsi, həm oynaqların sinovial qişalarının dağılması səbəbindən yaranır;
• hərarətin yüksəlməsi, qızdırma reaksiyaları;
• ödem sindromu — mayenin toxumalarda saxlanması;
• qaraciyər toxumalarının zədələnməsi;
• sinirlərin və sinir qişalarının zədələnməsi — polineyropatiya;
• dəri örtüklərinin zədələnməsi, dırnaqlarla bağlı problemlər;
• zəiflik, çəkinin və əzələ kütləsinin azalması — xərçəng kaxeksiyası.

Yadda saxlamaq vacibdir: hər insan kimyaterapiyaya fərqli reaksiya verir və bütün pasiyentlər sadalanan yan təsirlərin hamısını keçirmir. İstənilən yan təsir yarandıqda vəziyyəti yüngülləşdirmək üsullarını müzakirə etmək üçün həkimə müraciət etmək vacibdir.

Ovuclarda və pəncələrdə ağrı, keyləşmə və yanğı müalicə zamanı kifayət qədər geniş yayılmış yan təsirdir. Belə hisslər müxtəlif kimyaterapevtik preparatların neyrotoksik təsiri səbəbindən yaranır — onların bəziləri sinirlərin qişalarını və ya sinir toxumasının özünü zədələyə bilir. Zədələnmə mexanizmindən asılı olmayaraq sinir impulsunun ötürülməsi adekvat işləməyi dayandırır.

Bu yan təsirin profilaktikası və vəziyyətin yüngülləşdirilməsi üçün müntəzəm fiziki fəaliyyətlə məşğul olmaq tövsiyə edilir. O, təkcə hərəkətlərin koordinasiyasını artırmağa deyil, zədələnmiş nahiyələrin qan təchizatını yaxşılaşdırmağa da kömək edir. Zədələnmiş sinirlərə qan axını onların daha uzun müddət bütövlüyünü saxlamasına və daha tez regenerasiya olunmasına kömək edəcək. Patoloji əlamətləri azaltmaq üçün akupunktur və elektroimpuls terapiyası da istifadə olunur.

Bəzi hallarda belə əlamətlər yarandıqda və vəziyyət pisləşməyə davam etdikdə preparatların dozalarının azaldılması və ya dəyişdirilməsi mümkündür. Ayaqlar keyləşirsə, bu, yerişin və koordinasiyanın pozulmasına və travmalara gətirib çıxara bilər — bu barədə həkimə mütləq məlumat vermək lazımdır.

Bu, bu səhifədəki ən vacib bölmədir.

Kimyaterapiya kursu zamanı və ondan sonra hərarətin yüksəlməsi gözlənilən yan təsir deyil və müalicənin «işlədiyinin» əlaməti sayılmır. Kimyaterapiya leykositlərin, o cümlədən infeksiyalarla mübarizə aparan neytrofillərin səviyyəsini azaldır. Onların sayı kritik həddə düşdükdə orqanizm infeksiyaya adi qızartı və irinlə cavab verə bilmir — çox vaxt yeganə əlamət hərarət olur.

Bu vəziyyət febril neytropeniya adlanır. O, təxirəsalınmaz vəziyyətdir: antibiotiklərin gecikməsi saatlar ərzində həyat üçün təhlükə yaradır.

Nə etməli. Kimyaterapiya kursu zamanı və ya ondan sonrakı həftələrdə hərarətiniz 38°C və ya daha yuxarı qalxarsa — gecə olsa belə, dərhal onkoloji şöbənizlə əlaqə saxlayın və ya təcili yardım çağırın. Səhərə qədər gözləməyin. Özbaşına hərarətsalıcı qəbul etməyin: o, hərarəti aşağı salaraq mənzərəni gizlədir və həkimə vəziyyəti qiymətləndirməyə mane olur.

Hərarətlə birlikdə titrətmə, güclü zəiflik, öskürək, sidik ifrazı zamanı ağrı, ishal və ya kateter nahiyəsində qızartı varsa, bu, daha da təcili müraciət üçün səbəbdir.

Müalicəyə başlamazdan əvvəl həkiminizdən dəqiqləşdirin: hansı hərarətdə zəng etmək lazımdır, hansı nömrəyə və iş saatlarından kənar hara müraciət etməli.

Subfebril hərarət barədə

Kimyapreparatlar şiş toxumasını dağıdır; parçalanma məhsulları qan dövranına düşərək intoksikasiya doğurur. Bu, bəzən hərarətin cüzi, subfebril yüksəlməsinə (37°C ətrafında) səbəb ola bilər. İntoksikasiya sindromu nəzərəçarpan narahatlıq gətirirsə, parçalanma məhsullarının xaric olunmasını təmin edən detoksikasiya preparatları təyin edilir.

Lakin hərarətin mənbəyini — intoksikasiya, yoxsa infeksiya — evdə müəyyən etmək mümkün deyil. Buna görə istənilən hərarət barədə həkiminizə məlumat verin, 38°C və yuxarı isə dərhal.

Onkoloji xəstəliklərdə ödem sindromu müxtəlif proseslərlə bağlı ola bilər:

• limfa damarları sisteminin funksional çatışmazlığı — şişin özü və ya metastazları mayenin axınını bloklaya bilər;
• venoz sistemin şişlə sıxılması;
• xərçəng kaxeksiyası fonunda zülal həcminin azalması — nəticədə plazma qan dövranından hüceyrəarası məkana keçir;
• mayenin kimyapreparatlarla saxlanması;
• kimyaterapiyanın hepatotoksikliyi — qaraciyərin zədələnməsi zülal həcminin azalmasına gətirib çıxarır.

Ödemlərin aradan qaldırılması üçün sidikqovucu vasitələr təyin edilir, pasiyentə isə bir neçə tövsiyəyə riayət etmək lazımdır:

• ayaqların ödemində xüsusi kompression corablar və sıxmayan, ölçüsünə uyğun ayaqqabı geyinmək;
• ayaqları hündürdə saxlamağa çalışmaq — oturaq vəziyyətdə stul qoymaq, yuxu zamanı ayaqların altına yastıq qoymaq;
• uzun müddət ayaq üstə durmaqdan çəkinmək;
• rasiondan duzu və onu saxlayan məhsulları çıxarmaq — fərdi normanı müalicə edən həkim müəyyən edir.

Baş ağrısı

Müalicə zamanı baş ağrılarının bir neçə səbəbi ola bilər:

• eritrositlərin və hemoqlobinin azalması səbəbindən baş beyin toxumalarına qida maddələrinin və oksigenin daxil olmasının pozulması — ən çox rast gəlinən səbəb;
• müalicə prosesinə və xəstəliyin özünə stress reaksiyaları — gərginlik baş ağrıları çox vaxt həyəcan zamanı yaranır;
• sitostatiklərin damar divarlarına və ürək əzələsinə toksik təsiri, arterial təzyiqin yüksəlməsinə səbəb olur — kifayət qədər nadir səbəb;
• baş beyin toxumalarının preparatlarla birbaşa zədələnməsi — bu, nadir rast gəlinən yan təsirdir.

Güclü ağrıları götürmək üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlardan istifadə etmək olar, lakin onlar problemi həll etmir, yalnız müvəqqəti yüngülləşdirir; üstəlik trombositlər aşağı olduqda qanaxma riskini artıra bilər, buna görə həkimlə razılaşdırmaq lazımdır. Anemiya inkişaf etdikdə həkim qanın tərkibinin bərpası ilə məşğul olur. Stress reaksiyalarında sakitləşdirici vasitələr təyin edilə bilər; rahatlama praktikaları (meditasiya, yoqa, digər onkoloji xəstələrlə dəstək qruplarına getmək) da kömək edir. Belə anlarda yaxınların dəstəyi xüsusilə vacibdir.

Nadir hallarda, pasiyentin keçirə bilmədiyi toksik effekt inkişaf etdikdə, sitostatiklərin dozası azaldıla və hətta terapiya dəyişdirilə bilər.

Tük follikullarının hüceyrələri orqanizmdə ən sürətlə bölünənlərdəndir, buna görə kimyaterapiyanın zədələyici təsirinə ilk reaksiya verənlərdəndir. Preparatların qəbulu fonunda pasiyentin bütün tükləri (təkcə başdakılar deyil) həyat tsiklinin «reqressiya» fazasına keçir. O, təxminən iki həftə davam edir: hüceyrələr daha yavaş bölünməyə başlayır, sonda isə tamamilə dayanır. Nəticədə tük qanla təchiz olunmur və tökülür.

Tökülmənin sürəti və həcmi kimyaterapiyanın tipindən, həcmindən və tezliyindən asılıdır. Bəzi hallarda tüklər ümumiyyətlə tökülmür, lakin bu, son dərəcə nadir baş verir. Preparatların qəbulu dayandırıldıqdan bir neçə ay sonra tüklərin böyüməsi yenidən bərpa olunur. Onlar quruluşunu, rəngini və ya həcmini dəyişə bilər, lakin insanların əksəriyyətində hər şey dəyişmədən qalır.

Tökülmə ilə bacarmaq çətin vəzifədir. Ən effektiv üsullardan biri baş dərisinin soyudulmasıdır: pasiyentlərə həm seansdan əvvəl, həm zamanı, həm sonra xüsusi soyuducu papaqlardan istifadə etmək tövsiyə olunur. Bu üsul yüz faiz nəticəyə zəmanət vermir, lakin yan təsirdən yayınmaq və ya gücünü azaltmaq şansını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Ürəkbulanma və qusma ən geniş yayılmış yan təsirlərdir. Yaranma səbəbləri:

• uzunsov beyindəki qusma mərkəzinin preparatın özü və ya metabolitləri ilə qıcıqlanması;
• qusma mərkəzini xərçəng toxumalarının parçalanma məhsulları da qıcıqlandıra bilər;
• xroniki ağrı sindromu və artmış stresslə bağlı daimi yorğunluq;
• kimyaterapiya fonunda dad hisslərinin dəyişməsi.

Həkim xüsusi qusmaəleyhinə vasitələr təyin edə bilər. Pasiyentin özünün də pəhrizinə diqqət yetirməsi lazımdır:

• yağlı və qızardılmış qidadan, çoxlu ədviyyatdan, acı yeməklərdən, ağır ətdən çəkinmək;
• bölünmüş və tez-tez qidalanmaq, yavaş çeynəmək, birmənalı konsistensiyalı qidaya üstünlük vermək;
• xoşagəlməz qoxulardan çəkinmək, otağı tez-tez havalandırmaq;
• preparatlar yeridildikdən dərhal sonra və ürəkbulanma tutması zamanı yeməmək;
• yeməkdən dərhal sonra fiziki yükdən çəkinmək və üfüqi vəziyyət almamaq.

Artralgiyalar (oynaq ağrıları) ən geniş yayılmış yan təsir olmasa da, kifayət qədər tez-tez yaranır. Səbəbləri:

• qripəbənzər sindrom — hərarətin yüksəlməsi və mialgiyalardan başqa, ora hərəkət və istirahətlə əlaqəsi olmayan oynaq ağrıları da daxildir;
• qan dövranında sitokinlərin artması — sinir toxumasının reseptorlarının həssaslığını yüksəldir;
• sinovial qişanın zədələnməsi — kimyapreparatların selikli qişaların sürətlə bölünən hüceyrələrinə təsiri nəticəsində oynaq boşluğu dağılır və hərəkət zamanı ağrı yaranır.

Əksər hallarda qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr ağrı sindromunu götürməyə kömək edir. Lakin onlar uzun müddət qəbul edildikdə mədənin zədələnmə ehtimalı artır; bu riski azaltmaq üçün proton nasosu ingibitorları sinfindən preparatlar, iltihabəleyhinə vasitə kimi isə mədənin selikli qişasına daha az təsir göstərən koksiblər tövsiyə edilə bilər.

Vacibdir: qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar trombositlərin səviyyəsi aşağı olduqda qanaxma riskini artırır, bu isə kimyaterapiya zamanı tez-tez rast gəlinən vəziyyətdir. Hansı ağrıkəsicinin sizə uyğun olduğunu və onu ümumiyyətlə qəbul etməyin mümkünlüyünü müalicə edən onkoloq analizlərə baxaraq müəyyən edir.

Müalicə zamanı iştahanın olmaması bir neçə komponentdən ibarət mürəkkəb prosesdir:

• ağızda quruluq — çeynəməyi və udmağı çətinləşdirir;
• dadın və qidanın qavranılmasının dəyişməsi;
• ağrı, sonrakı qusma, ishal və ya qəbizlik qorxusu;
• daimi ürəkbulanma hissi;
• hərarət;
• şişin özünün təsiri (mədə, mədəaltı vəzi xərçəngində);
• yorğunluq, tükənmə, depressiv vəziyyətlər.

Tövsiyələr:

• kiçik porsiyalarla və tez-tez qidalanmaq, əl altında yeyə biləcəyiniz bir şey saxlamaq (batonçuq, peçenye, meyvə);
• yemək qrafiki tərtib etmək və istək olmasa belə saata görə kiçik bir şey yemək;
• bərk qida çətinlik yaradırsa, maye variantlara — şorbalara, süd kokteyllərinə üstünlük vermək;
• fiziki fəallıq və təmiz havada gəzintilər iştahanı oyatmağa kömək edir;
• yemək üçün şəraiti dəyişmək, iştah doğuran yeni yeməklər hazırlamaq.

Bir çox onkoloji xəstə kimyaterapiya zamanı dondurma yeməyi sevir: bu, birmənalı teksturalı, yüksək kalorili şirin desertdir. Üstəlik ağızda soyuq selikli qişanın zədələnməsini azaltmağa kömək edə bilər — seans zamanı buz sormaq bəzi sxemlərdə stomatitin profilaktikası üçün istifadə olunur.

Maye nəcis üç səbəbdən yarana bilər:

1. Bağırsağın selikli qişasının sürətlə bölünən hüceyrələri preparatların təsiri altında zədələnir. Divarlarında xoralar əmələ gəlir, sorucu səth azalır, möhtəviyyatın hərəkət sürəti isə artır.
2. Formalaşmış leykopeniya orqanizmin qoruyucu qüvvələrini azaldır; mədə-bağırsaq traktı bağırsaq infeksiyalarına xüsusilə həssas olur.
3. Müalicə prosesi ilə bağlı stress və həyəcan qıcıqlanmış bağırsaq sindromunun formalaşmasına gətirib çıxara bilər.

Bakterial zədələnmə zamanı həkim uyğun antibiotikləri təyin edir. Qalan hallarda probiotiklər və mədəaltı vəzi fermentləri ilə kifayətlənir. Xəstənin özünə ciddi pəhriz lazımdır:

• yağlı, qızardılmış qidanı, spirtli içkiləri çıxarmaq;
• kobud lifli qidanı məhdudlaşdırmaq, meyvələri qabığından təmizləmək;
• yağsız ətə, kəsmiyə, sıyıqlara üstünlük vermək;
• bölünmüş və tez-tez qidalanmaq.

Vacibdir: maye nəcis tez-tez təkrarlanarsa və ya bir gündən çox davam edərsə, həkimə müraciət etmək lazımdır. İshaləleyhinə preparatları özbaşına qəbul etməyə başlamayın: ishal infeksion ola bilər, belə vəziyyətdə bağırsağın hərəkətini dayandırmaq vəziyyəti pisləşdirir. Hansı preparatın uyğun olduğunu və onun ümumiyyətlə lazım olub-olmadığını həkim müəyyən edir. Güclü ishal həm də susuzlaşmaya gətirib çıxarır — bol maye içmək və vəziyyət barədə həkimə məlumat vermək lazımdır.

Boğazda ağrı

Boğazdakı ağrılı hisslər müxtəlif pozğunluqların əlaməti ola bilər:

• ağız boşluğunun, udlağın və qida borusunun selikli qişasının zədələnməsi — azalmış immunitet səbəbindən orada infeksion proses də inkişaf edə bilər;
• ağızda quruluq və ya boğazın selikli qişasının ödemi;
• polineyropatiya — sinir toxumasının zədələnməsi boyun toxumalarına siqnal aparan sinirlərdə də baş verir;
• herpes infeksiyası — leykositlərin azalması səbəbindən kifayət qədər geniş yayılmış hadisə.

Müalicə səbəbdən asılı olaraq fərqlənir; təyin edilməsi üçün çox vaxt otolarinqoloq konsultasiyası tələb olunur. Əsas üsullar: neyrogen mənbə zamanı analgetiklər, boğazda iltihabi və bakterial xəstəliklər inkişaf etdikdə iltihabəleyhinə vasitələr və antibiotiklər, herpes infeksiyası qoşulduqda virusəleyhinə preparatlar.

Yan təsirlərin bir hissəsi gözlənilən və idarə oluna bilən olsa da, bəzi əlamətlər təxirəsalınmaz tibbi yardım tələb edir. Onkoloq komandanız ilə əlaqə nömrəsini həmişə əlinizdə saxlayın.