Ultrasəs sistemlərinə süni intellekt alətlərinin əlavə olunması müayinənin gedişini dəyişir. Məqalədə belə sistemlərin nə verdiyi və həkimin işində hansı yeri tutduğu nəzərdən keçirilir.
Ultrasəs müayinəsi (USM) tibbdə ən çox istifadə olunan, ağrısız və şüalanma yükü olmayan müayinə üsullarından biridir. Son illərdə bu sahədə iki mühüm istiqamət inkişaf edir: təsvirin təhlilində süni intellekt alqoritmlərindən köməkçi vasitə kimi istifadə və müayinənin nəticələrinin məsafədən ekspertlə birgə müzakirəsi imkanı.
Bu məqalədə ultrasəs müayinəsinin nə olduğunu, hansı hallarda təyin edildiyini, necə keçdiyini, süni intellektin və telemedisinanın nə verə biləcəyini və hansı məhdudiyyətlərin olduğunu izah edirik.
Ultrasəs müayinəsi nədir
Ultrasəs müayinəsi insan qulağının eşitmədiyi yüksək tezlikli səs dalğalarına əsaslanır. Xüsusi datçik bu dalğaları bədənə göndərir, dalğalar müxtəlif toxumalardan müxtəlif şəkildə əks olunur və cihaz geri qayıdan siqnalları ekranda təsvirə çevirir. Beləliklə, həkim daxili orqanları, damarları, yumşaq toxumaları və hamiləlik zamanı dölü real vaxt rejimində görür.
Üsul rentgen şüalarından istifadə etmir, ona görə də lazım olduqda təkrar aparıla bilər. USM qarın boşluğu, qalxanabənzər vəzi, süd vəziləri, kiçik çanaq orqanları, ürək, damarlar, oynaqlar və bir çox digər sahələrin müayinəsində tətbiq edilir.
Müayinə necə işləyir
Müayinə zamanı həkim dəriyə xüsusi gel çəkir. Gel datçiklə dəri arasında hava qatını aradan qaldırır və səs dalğalarının toxumalara yaxşı keçməsini təmin edir. Daha sonra datçik müayinə olunan sahə üzərində yavaş-yavaş hərəkət etdirilir.
Ekranda görünən təsvirin parlaqlığı toxumanın sıxlığından asılıdır: maye dolu quruluşlar (məsələn, sidik kisəsi, kistlər) tünd, sıx toxumalar isə açıq rənglə göstərilir. Əlavə olaraq doppler rejimi qan axınının istiqamətini və sürətini qiymətləndirməyə imkan verir. Bu rejim damarların vəziyyətini və orqanların qan təchizatını öyrənmək üçün istifadə olunur.
Ultrasəs müayinəsinin əsas növləri
Müayinənin məqsədindən asılı olaraq ultrasəsin müxtəlif rejimləri və datçik növləri tətbiq edilir:
| Növ | Nə üçün istifadə olunur |
|---|---|
| İkiölçülü (2D) müayinə | Orqanların ölçüsünü, quruluşunu və ümumi vəziyyətini qiymətləndirmək üçün əsas rejimdir. |
| Doppler rejimi | Damarlarda və orqanlarda qan axınının istiqamətini və sürətini göstərir. |
| Üçölçülü (3D/4D) təsvir | Bəzi hallarda, məsələn mamalıqda, quruluşu daha ətraflı görmək üçün əlavə imkan verir. |
| Daxili (transvaginal, transrektal) datçik | Kiçik çanaq orqanlarını yaxın məsafədən daha dəqiq görmək lazım olduqda həkimin göstərişi ilə tətbiq olunur. |
| Ürəyin ultrasəs müayinəsi (exokardioqrafiya) | Ürək kameralarının, qapaqlarının və ürək əzələsinin işini qiymətləndirir. |
Hansı üsulun seçilməsi şikayətlərdən və müayinənin məqsədindən asılıdır. Bu qərarı həkim verir.
Ultrasəs, KT və MRT: fərqlər
Ultrasəs, kompüter tomoqrafiyası (KT) və maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) bir-birini tamamlayır, hər birinin üstünlüyü fərqlidir. Seçimi həkim şikayətə və müayinənin məqsədinə görə edir.
| Üsul | Əsas xüsusiyyəti | Məhdudiyyəti |
|---|---|---|
| Ultrasəs | Şüalanma yoxdur, təsvir real vaxtda alınır, müayinə əlçatandır. | Bağırsaq qazı və qalın piy qatı təsvirin keyfiyyətini azalda bilər. |
| Kompüter tomoqrafiyası | Sümük və ağciyər quruluşlarını ətraflı göstərir. | İonlaşdırıcı şüalanma var, ona görə göstəriş əsasında aparılır. |
| Maqnit-rezonans tomoqrafiyası | Yumşaq toxumaları yüksək kontrastla göstərir. | Daha uzun çəkir, bəzi metal implantlar olduqda məhdudiyyət ola bilər. |
Buna görə ultrasəs çox vaxt ilkin müayinə kimi seçilir, nəticə qeyri-müəyyən olduqda isə həkim digər üsulu əlavə edə bilər.
Hansı hallarda ultrasəs müayinəsi təyin edilir
Müayinəni həkim şikayətlərə, baxış nəticələrinə və ya profilaktik müayinə planına əsasən təyin edir. Ən çox rast gəlinən səbəblər aşağıdakılardır:
- qarın nahiyəsində ağrı, ağırlıq hissi və ya şişkinlik;
- qaraciyər, öd kisəsi, mədəaltı vəzi, böyrəklər və dalağın vəziyyətinin qiymətləndirilməsi;
- qalxanabənzər vəzi və süd vəzilərində dəyişikliklərin yoxlanılması;
- qadınlarda kiçik çanaq orqanlarının, kişilərdə prostat vəzisinin müayinəsi;
- hamiləliyin gedişinin və dölün inkişafının izlənməsi (mamalıq skrininqi);
- damarlarda qan axınının və ya ürəyin işinin qiymətləndirilməsi;
- əvvəl aşkar edilmiş dəyişikliyin zamanla izlənməsi.
Süni intellekt ultrasəs müayinəsində necə kömək edir
Müasir ultrasəs cihazlarının bir hissəsində təsvirin təhlilini asanlaşdıran proqram modulları olur. Onlar xüsusi hazırlanmış alqoritmlərə əsaslanır və həkimin iş prosesini dəstəkləyir. Belə modulların əsas imkanları bunlardır:
- anatomik strukturların avtomatik tanınması və işarələnməsi;
- ölçmələrin (ölçü, həcm) standart qaydada aparılmasına kömək;
- toxumanın diqqət tələb edən sahələrinin ayrıca göstərilməsi;
- datçikin optimal vəziyyəti barədə göstərişlər, xüsusilə təcrübəsi az olan mütəxəssis üçün;
- müayinənin protokolunun daha sürətli və vahid formada hazırlanması.
Proqram nə edə bilər
- təsvirdə ölçmələri sürətləndirir;
- diqqət tələb edən sahəyə həkimin nəzərini yönəldir;
- texniki səhv ehtimalını azaldır.
Proqram nə edə bilməz
- diaqnoz qoya bilməz;
- pasiyentin şikayətlərini və xəstəlik tarixçəsini nəzərə almır;
- həkimin klinik təcrübəsini əvəz etmir.
Telemedisina: məsafədən ekspert rəyi
Telemedisina müayinənin nəticələrinin və ya bəzən ultrasəs təsvirinin canlı yayımının başqa şəhərdə və ya başqa tibb müəssisəsində olan mütəxəssislə paylaşılmasına imkan verir. Bu yanaşma aşağıdakı hallarda faydalı ola bilər:
- mürəkkəb və ya qeyri-müəyyən təsvir olduqda ikinci rəyə ehtiyac yarandıqda;
- dar ixtisaslı mütəxəssis müayinə aparılan yerdə olmadıqda;
- pasiyentin başqa şəhərə getmədən məsləhət almaq istədiyi hallarda.
Məsafədən konsultasiya birbaşa müayinə zamanı və ya müayinədən sonra təsvirlərin göndərilməsi yolu ilə keçirilə bilər. Nəticədə pasiyent vaxt itirmədən əlavə ekspert fikri almış olur. Yekun qərar isə həmişə müalicə edən həkimdə qalır.
Müayinəyə necə hazırlaşmaq olar
Hazırlıq müayinə olunan sahədən asılıdır və həkim bunu əvvəlcədən izah edir. Ümumi qaydalar aşağıdakı kimidir:
- qarın boşluğu orqanlarının müayinəsindən əvvəl adətən bir neçə saat ac qalmaq və qazəmələgətirən qidalardan çəkinmək tövsiyə olunur;
- kiçik çanaq orqanları və sidik kisəsi üçün çox vaxt sidik kisəsinin dolu olması tələb edilir, həkim bunun üçün nə qədər maye içmək lazım olduğunu bildirir;
- qalxanabənzər vəzi, süd vəziləri, damarlar və yumşaq toxumaların müayinəsi üçün adətən xüsusi hazırlıq tələb olunmur;
- əvvəlki müayinələrin nəticələrini və qəbul etdiyiniz dərmanların siyahısını özünüzlə götürün.
Müayinə necə keçir
Prosedur adətən 15-30 dəqiqə çəkir və xüsusi anesteziya tələb etmir.
- Hazırlıq. Müayinə olunan sahə açılır, pasiyent çarpayıda rahat vəziyyət alır.
- Gelin çəkilməsi. Dəriyə ilıq gel çəkilir, bu, müayinənin keyfiyyəti üçün vacibdir.
- Datçiklə müayinə. Həkim datçiki müxtəlif bucaqlarda hərəkət etdirir, bəzən nəfəs almağı və ya nəfəsi qısa müddət saxlamağı xahiş edir.
- Ölçmələr və doppler. Lazım olduqda orqanların ölçüləri qeyd edilir, qan axını qiymətləndirilir.
- Nəticənin təqdimi. Müayinədən sonra gel silinir, həkim protokol hazırlayır və tapıntıları izah edir.
Pasiyent adətən yalnız datçikin yüngül təzyiqini hiss edir. Müayinədən sonra xüsusi məhdudiyyət yoxdur, adi fəaliyyətə dərhal qayıtmaq olar.
Müayinə zamanı rahat paltar geyinmək, dəri qatlarının açılmasına mane olmayan geyim seçmək məsləhətdir. Uşaqlar və həyəcanlı pasiyentlər üçün həkim müayinənin gedişini əvvəlcədən sadə dildə izah edir. Hamilə qadınlar müayinəyə qoşulmuş mamalıq kartını və əvvəlki nəticələri özləri ilə gətirməlidirlər ki, həkim dinamikanı müqayisə edə bilsin.
Nəticəni necə başa düşmək olar
Müayinədən sonra pasiyent protokol alır. Orada orqanın ölçüləri, konturları, daxili quruluşu (exogenlik) və aşkar edilmiş dəyişikliklər təsvir olunur. Bu terminlər çox vaxt tibbi biliyi olmayan insan üçün anlaşılmaz görünür, ona görə də yazılı nəticəni yalnız həkimin izahı ilə qiymətləndirmək düzgündür.
Əhəmiyyətli məqamlar:
- ultrasəs nəticəsində «dəyişiklik var» ifadəsi hələ xəstəlik demək deyil, bir çox tapıntı normal variantdır;
- eyni orqanın nəticələrini zamanla müqayisə etmək tək müayinədən daha çox məlumat verir, buna görə əvvəlki protokolları saxlayın;
- təsvir keyfiyyəti müayinəni aparan mütəxəssisin təcrübəsindən və cihazın imkanlarından asılıdır;
- şübhəli tapıntı olduqda həkim əlavə müayinə və ya təkrar ultrasəs təyin edə bilər.
Təhlükəsizlik və məhdudiyyətlər
Ultrasəs müayinəsi adi şəraitdə təhlükəsiz üsul sayılır və hamiləlik dövründə də tətbiq olunur. Bununla belə, üsulun bəzi məhdudiyyətləri var: bağırsaq qazları, artıq piy qatı və ya sümük strukturları təsvirin keyfiyyətini azalda bilər. Bəzi hallarda müayinənin nəticəsi əlavə üsullarla (kompüter tomoqrafiyası, maqnit-rezonans tomoqrafiyası, laborator analizlər) dəqiqləşdirilir.
Diqqət!
Süni intellekt modulu və ya məsafədən məsləhət həkimin müayinəsini əvəz etmir. Hər iki imkan yalnız köməkçi vasitədir. Tibbi məlumatların ötürülməsi zamanı pasiyentin razılığı və məlumatların məxfiliyi mütləq qorunmalıdır.
Uşaqlarda və hamiləlikdə ultrasəs müayinəsi
Uşaqlarda ultrasəs şüalanma yükü olmadığı üçün tez-tez seçilən üsuldur: qarın orqanları, böyrəklər, qalxanabənzər vəzi, kalça oynaqları və digər sahələr bu yolla müayinə olunur. Müayinə zamanı uşağın sakit olması üçün valideynin yanında olması məsləhətdir.
Hamiləlik dövründə ultrasəs dölün inkişafını, plasentanın vəziyyətini və amnion mayesinin miqdarını izləməyə imkan verir. Müayinələrin sayını və vaxtını mamalıq-ginekoloq hamiləliyin gedişinə görə müəyyən edir. Tibbi göstəriş olmadan müayinənin tez-tez təkrarlanması məqsədəuyğun deyil.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Ultrasəs müayinəsi şikayət olduqda və ya profilaktik məqsədlə aparıla bilər. Aşağıdakı hallarda müayinəni gözləməyin:
Həkimə müraciət edin
- qarında kəskin və ya getdikcə güclənən ağrı;
- yüksək hərarət, qusma və ya halsızlıq ağrı ilə birlikdə olduqda;
- süd vəzisində, boyunda və ya digər nahiyədə yeni şişkinlik və ya sıxlaşma hiss edildikdə;
- hamiləlik zamanı qanaxma, güclü ağrı və ya dölün hərəkətlərinin azalması.
Tez-tez Verilən Suallar
Ultrasəs rentgen şüası kimi ionlaşdırıcı şüalanma yaratmır. Müayinə həkimin göstərişi ilə aparıldıqda təhlükəsiz sayılır və lazım olduqda təkrar edilə bilər.
Xeyr, müayinə ağrısızdır. Yalnız datçikin təzyiqindən yüngül narahatlıq ola bilər, xüsusilə dolu sidik kisəsi ilə aparılan müayinələrdə.
Xeyr. Proqram modulları yalnız ölçmələrə və təsvirin təhlilinə kömək edir. Diaqnozu klinik məlumatlar, baxış və digər müayinələr nəzərə alınmaqla həkim qoyur.
Təsvir mürəkkəb olduqda, ikinci rəyə ehtiyac olduqda və ya dar ixtisaslı mütəxəssisə birbaşa çıxış mümkün olmadıqda. Qərarı müalicə edən həkim verir.
Protokol adətən müayinədən dərhal sonra və ya həmin gün hazırlanır. Nəticələri mütləq həkimlə birlikdə müzakirə edin, çünki rəqəmlər və təsvir yalnız klinik mənzərə ilə birlikdə qiymətləndirilir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün telefon nömrənizi təsdiqləyin.
Nömrənizə birdəfəlik SMS kodu göndəriləcək. Parol lazım deyil, şəxsi kabinetiniz avtomatik yaradılır.
Nömrəni təsdiqlə