Ferritin orqanizmdə dəmir üçün «anbar» rolunu oynayan xüsusi zülal kompleksidir. Bu səhifədə aşağı ferritinin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Ginekoloq Hematoloq Qastroenteroloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Ferritin orqanizmdə dəmir üçün «anbar» rolunu oynayan xüsusi zülal kompleksidir. O, qaraciyərdə, sümük iliyində və dalaqda sintez olunur, sonra toxuma və hüceyrələr arasında paylanır. Ferritinin əsas funksiyası dəmiri toplamaq və lazım olduqda onu hemoqlobinin yaranması, mübadilə proseslərinin dəstəklənməsi və fermentlərin fəaliyyəti üçün ötürməkdir. Qandakı ferritin səviyyəsinə görə həkimlər dəmirin daxili «ehtiyatlarının» nə dərəcədə dolu və ya boş olduğunu müəyyən edə bilər. Göstəricinin azalması, adətən, zərdabdakı konsentrasiya 30 mkq/l-dən aşağı düşdükdə qəbul edilir. Çatışmazlıqla ən çox qadınlar üzləşir (kişilərlə müqayisədə). Analiz ferritinin aşağı olduğunu göstərdikdə, bu, dəmir ehtiyatlarının tükəndiyi və orqanizmin hüceyrələrin normal işi üçün resurs çatışmazlığı yaşaya biləcəyi siqnalıdır. Aşağı ferritin həmişə hemoqlobinin düşməsi ilə müşayiət olunmur. Bəzən ümumi qan analizinin nəticələri «qənaətbəxş» görünür, lakin əslində tədricən özünü hiss etdirən gizli çatışmazlıq inkişaf edir. Zaman keçdikcə aşağı ferritinin əlamətləri — zəiflik, saçların tökülməsi, dırnaqların kövrəkliyi — meydana çıxır. Alınan nəticəni görməzdən gəlməmək, onu həkimlə müzakirə etmək vacibdir — yalnız mütəxəssis kənarlaşmanın nə ilə bağlı olduğunu və müalicənin lazım olub-olmadığını müəyyən edə bilər.
Növləri
Qadınlarda, kişilərdə və uşaqlarda aşağı ferritin müxtəlif dərəcədə ifadə oluna bilər və dəmir çatışmazlığının müxtəlif mərhələlərində özünü göstərə bilər. Həkim yalnız göstəricinin özünü deyil, onun digər qan göstəriciləri ilə uyğunluğunu da qiymətləndirir.
Azalmanın aşağıdakı variantları fərqləndirilir:
- Cüzi azalma. Göstərici normanın aşağı sərhədindən yalnız bir qədər kənara çıxır və orqanizm çatışmazlığı hələ daxili ehtiyatlar hesabına doldurur.
- Orta dərəcə. Dəmir «anbarındakı» ehtiyat demək olar ki, tükənib, ilk narahatedici siqnallar meydana çıxmağa başlayır: artan yorğunluq, dərinin solğunluğu və ya matlığı.
- Ağır dərəcə. Ferritinin konsentrasiyası kritik göstəricilərə qədər düşür və bu fonda tam formalaşmış dəmir çatışmazlığı anemiyası inkişaf edir.
Səbəbləri
Qanda ferritin səviyyəsinin düşməsi tamamilə fərqli ssenarilər üzrə baş verə bilər. Bəzən bu, resursların artan sərfi ilə bağlıdır, digər hallarda isə onların orqanizmə kifayət qədər daxil olmaması və ya emalının pozulması ilə əlaqədardır.
Aşağı ferritinin ən çox rast gəlinən səbəbləri:
Yetərsiz qidalanma
Dəmirlə zəngin qida məhsullarının çatışmazlığında daxili «ehtiyatlar» tədricən tükənir. Bu, xüsusilə balanslaşdırılmamış pəhrizlər zamanı və ya asan mənimsənilən mikroelementin konsentrasiyası xüsusilə yüksək olan heyvan mənşəli dəmir mənbələrindən tam imtina edildikdə sürətlə baş verir.
Daimi qan itkisi
Hətta kiçik, lakin müntəzəm qan itkisi — məsələn, bol menstruasiyalar və ya həzm traktında gizli mikroqanaxmalar zamanı — ferritinin daxili «anbarlarını» tədricən tükədərək zərdabdakı səviyyəsini azaldır.
Mənimsənilmənin pozulması
Mədə və bağırsaq xəstəlikləri dəmirin qidadan qana tam keçməsinə mane olur. Nəticədə, kifayət qədər qidalanmaya baxmayaraq, orqanizm bu mikroelementin çatışmazlığını yaşayır.
Hamiləlik
Uşağı daşıma dövründə dəmirə tələbat artır: böyüyən dölə və anaya daha çox mikroelement lazımdır. Eyni zamanda dövr edən qanın həcmi artır ki, bu da ferritin ehtiyatlarının sərfini sürətləndirir.
Xroniki iltihabi proseslər
Uzunmüddətli iltihablarda dəmir mübadiləsi dəyişir: orqanizm onu hüceyrələrdə «bağlayır» və zərdab ferritini düşür ki, bu da orqanizmdəki ümumi dəmir miqdarı nisbətən kafi qalsa belə, gizli çatışmazlığı əks etdirir.
İntensiv fiziki yüklənmələr
İdmançılarda və ağır fiziki iş görən insanlarda dəmirin sərfi artır, buna görə ferritin səviyyəsi az aktiv insanlara nisbətən daha sürətli düşür.
Diaqnostika
Qan analizi ferritinin azaldığını göstərərsə, növbəti mərhələ ətraflı müayinədir. Bu, göstəricinin azalmasının müvəqqəti səbəblərlə — məsələn, qidada dəmir çatışmazlığı ilə — bağlı olub-olmadığını, yoxsa tibbi müdaxilə tələb edən gizli patologiyalardan xəbər verdiyini anlamağa kömək edir.
Diaqnostika üsullarına daxildir:
- Ümumi qan analizi;
- Qanın biokimyəvi analizi (zərdab dəmiri, transferrin, ümumi dəmirbağlama qabiliyyəti);
- B12 vitamini və fol turşusunun təyini;
- Koproqramma;
- Qarın boşluğu orqanlarının USM-i;
- Ezofaqoqastroduodenoskopiya;
- Kolonoskopiya.
Hər bir müayinə mənzərənin öz hissəsini açır: ümumi analiz qanın hüceyrə tərkibindəki dəyişiklikləri göstərir, biokimyəvi göstəricilər isə zərdabda nə qədər dəmir dövr etdiyini və onun daşıyıcı zülallarla necə birləşdiyini göstərir. Bu, orqanizmin mikroelementlə real təminatını qiymətləndirməyə kömək edir. B12 vitamini və fol turşusunun yoxlanılması digər anemiya növlərini istisna etməyə kömək edir. Vizual üsullar (ultrasəs müayinəsi və endoskopik prosedurlar) həzm orqanlarının gizli qanaxmalarını və ya struktur patologiyalarını aşkar etməyə imkan verir ki, bunlar dəmir çatışmazlığının mənbəyi ola bilər.
Müalicə
Müalicə planı tərtib etməzdən əvvəl ferritinin niyə azaldığını müəyyən etmək vacibdir. Universal «qanda ferritini necə qaldırmaq olar» üsulu yoxdur — terapiya səbəbdən asılıdır. Xroniki qastrit aşkar edilərsə, selikli qişanın iltihabı aradan qaldırılır; uşaqlıq miomasında hormonal fon korreksiya olunur və ya cərrahi üsullar nəzərdən keçirilir; sölyakiyada qlüten qidadan çıxarılır. Bu yanaşma etiopatogenetik adlanır — problemin ilkin mənbəyinə təsir.
Terapiyanın əsas istiqamətləri:
- Qidalanmanın korreksiyası. Rasiona asan mənimsənilən dəmirlə zəngin qida məhsulları daxil edilir. Əlavə olaraq onun mənimsənilməsinə kömək edən C vitamini və B qrupu vitaminlərinə diqqət yetirilir.
- Oral dəmir preparatları. Əksər hallarda ilk addımdır. Onlar çatışmazlığı tədricən doldurmağa imkan verir, lakin uzun müddət qəbulu tələb edir.
- Mənimsənilməni yaxşılaşdıran preparatlar. Bəzi hallarda dəmirin bağırsaq divarından asanlıqla keçməsinə kömək edən vasitələr təyin olunur.
- İnyeksiya formaları. Mədə və bağırsaqla bağlı ifadəli problemlər olduqda, tabletlər işləmədikdə tətbiq olunur.
Aşağı ferritin zamanı dəmir damcılıqları oral preparatların təsirsiz olduğu və ya mənimsənilmənin pozulduğu ifadəli çatışmazlıq hallarında göstərişdir. Onların üstünlüyü orqanizmin dəmirlə sürətlə doyması və ferritinin sürətlə artmasıdır. Təsir mexanizmi hazır dəmir birləşmələrinin həzm traktını keçmədən birbaşa qan dövranına yeridilməsinə əsaslanır. Adətən kurs 3-5 damcılıqdan ibarətdir, sayı ferritinin başlanğıc səviyyəsindən və xəstənin bədən çəkisindən asılıdır. Kursdan sonra dəmirin həddindən artıq toplanmasının qarşısını almaq üçün analizləri nəzarətdə saxlamaq lazımdır.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Qadınlarda və digər şəxslərdə qanda aşağı ferritin sadəcə laborator göstərici deyil, orqanizmin gizli problemlər barədə xəbərdarlığıdır. Vaxtında tədbir görülməzsə, dəmir çatışmazlığı müxtəlif sistemlərə təsir edərək ciddi sağlamlıq pozğunluqlarına səbəb ola bilər.
Mümkün ağırlaşmalar:
- Dəmir defisitli anemiya. Ehtiyatların tam tükənməsi zamanı inkişaf edir. İnsan daimi zəiflik, baş gicəllənmə hiss edir, fiziki və zehni iş qabiliyyəti azalır.
- Koqnitiv funksiyaların pozulması. Dəmir çatışmazlığı sinir sisteminin işinə təsir edir ki, bu da yaddaş, diqqət və öyrənmə qabiliyyətinin pisləşməsi ilə özünü göstərir.
- İmmunitetin zəifləməsi. Orqanizm infeksiyalara qarşı daha zəif müqavimət göstərir, xəstəliklər daha ağır və uzun keçir.
- Dəri və saç problemləri. Dərinin quruluğu, dodaqlarda çatlar, saç tökülməsi (toxumaların yenilənməsinin yavaşıması səbəbindən) yaranır.
- Ürək-damar pozğunluqları. Uzunmüddətli çatışmazlıq taxikardiyaya səbəb olur və ürəyə yükü artırır ki, bu da gələcəkdə xroniki ürək çatışmazlığının inkişafına gətirib çıxara bilər.
Hansı həkimə müraciət etməli
Analiz nəticəsi ferritinin azaldığını göstərdikdə, tibbi yardıma müraciəti təxirə salmaq lazım deyil. Bu zülal bir çox sistemin işini əks etdirir və onun niyə azaldığını anlamaq üçün tez-tez müxtəlif profilli həkimlərin iştirakı tələb olunur.
Yadda saxla!
Hamiləlik dövründə ferritinin azalması tez-tez rast gəlinir və gələcək ananın orqanizminin vəziyyətinin mühüm göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Bu dövrdə qadının dövr edən qan həcmi təxminən bir yarım dəfə artır, dəmirə olan tələbat isə kəskin şəkildə yüksəlir. Cift və döl bu mikroelementi aktiv istifadə edir ki, bu da daxili ehtiyatların sərfini sürətləndirir. Erkən dövrlərdə çatışmazlıq simptomsuz keçə bilər, lakin ikinci və üçüncü trimestrdə yorğunluq, baş gicəllənmə, dərinin quruluğu və saçların kövrəkliyi ilə özünü göstərir. Hemoqlobin normal olsa belə, aşağı ferritin doğuşda ağırlaşmalara və körpənin inkişafının ləngiməsinə səbəb ola bilən gizli çatışmazlıqdan xəbər verir. Buna görə həkimlər ferritin səviyyəsinə müntəzəm nəzarət etməyi, lazım gəldikdə pəhrizi tənzimləməyi və dəmir preparatları qəbul etməyi tövsiyə edir.
Suallar və cavablar
Ferritinin azalması orqanizmdə dəmirin daxili “ehtiyatlarının” tədricən boşaldığından xəbər verir. Hemoqlobin normal qalsa belə, bu, zaman keçdikcə dəmir defisitli anemiyaya çevrilə bilən gizli çatışmazlığın əlaməti ola bilər və ümumi sağlamlıq vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.
Hemoqlobin norma daxilində qalır, ferritin isə azalıbsa, latent dəmir çatışmazlığından söhbət gedir. Onun inkişafına müntəzəm və ya gizli qan itkiləri, orqanizmin artmış tələbatı (məsələn, hamiləlik dövründə), balanssız qidalanma və bol aybaşı qanaxmaları səbəb ola bilər.
Qadınlara adətən kompleks yanaşma tələb olunur: dəmirlə zəngin qidaları əhatə edən pəhrizin tənzimlənməsi və tərkibində dəmir olan preparatların qəbulu. Ağır hallarda inyeksiya formaları və ya damcı sistemi təyin edilir. Effektin davamlı olması üçün eyni zamanda azalmanın səbəbini aşkar edib aradan qaldırmaq vacibdir.
Uşaq orqanizmi dəmir çatışmazlığına xüsusilə həssasdır. Onun çatışmazlığı böyümənin ləngiməsinə, beynin inkişafının pozulmasına, diqqətin azalmasına və immunitetin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Buna görə hemoqlobin normal olsa belə, uşaqlarda ferritin səviyyəsinə nəzarət vacibdir.
Hamiləlik dövründə müalicə xüsusi ehtiyatla seçilir: təhlükəsiz dozalarda dəmir preparatları təyin edilir, tərkibində bu mikroelement çox olan qidalar tövsiyə edilir, ifadəli çatışmazlıq zamanı isə damcı sistemi qoyulur. Bütün müalicə tədbirləri dəmirin artıqlığının qarşısını almaq və ananın, körpənin sağlamlığını qorumaq üçün analizlərin müntəzəm monitorinqi ilə müşayiət olunur.
