Xroniki böyrək xəstəliyinin anemiyası böyrəklərin eritropoetin hormonunu kifayət qədər hasil etməməsi və dəmir çatışmazlığı nəticəsində yaranan qanazlıqdır. Halsızlığı artırır və ürəyə yük yaradır; müasir müalicə ilə yaxşı idarə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Renal anemiya
- böyrək anemiyası
- xroniki böyrək çatışmazlığının anemiyası
Xroniki böyrək xəstəliyinin anemiyası böyrəklərin eritropoetin hormonunu kifayət qədər hasil etməməsi və dəmir çatışmazlığı nəticəsində yaranan qanazlığıdır. Halsızlığı artırır və ürəyə yük yaradır; müasir müalicə ilə yaxşı idarə olunur.
Xəstəlik haqqında
Sağlam böyrəklər təkcə qanı təmizləmir, həm də eritropoetin hormonu hasil edir. Bu hormon sümük iliyində eritrositlərin – oksigen daşıyan qırmızı qan hüceyrələrinin yaranmasını stimullaşdırır. Xroniki böyrək xəstəliyi irəlilədikcə eritropoetinin hasilatı azalır, eritrositlərin sayı və hemoqlobinin səviyyəsi aşağı düşür, nəticədə qanazlıq inkişaf edir.
Bu prosesə dəmir çatışmazlığı da əlavə olunur: iltihab fonunda bağırsaqda dəmirin sorulması zəifləyir, orqanizmdə olan dəmir isə eritrositlərin yaranmasına tam istifadə olunmur. Mədə-bağırsaq qanaxmaları, dializ zamanı qan itkisi və tez-tez verilən analizlər də dəmir ehtiyatını azaldır.
Anemiya böyrək funksiyası azaldıqca daha tez-tez rast gəlinir və dializdə olan pasiyentlərin əksəriyyətində müşahidə olunur. Şəkərli diabet fonunda böyrək zədələnməsində anemiya daha erkən mərhələlərdə yarana bilər. Renal anemiya həyat keyfiyyətini pisləşdirir, iş qabiliyyətini azaldır, ürəyin sol mədəciyinin hipertrofiyası və ürək çatışmazlığı riskini artırır. Ona görə də onun vaxtında aşkarlanması və müalicəsi xroniki böyrək xəstəliyinin idarə edilməsinin vacib hissəsidir.
Səbəbləri
Renal anemiya adətən bir neçə səbəbin birgə təsiri nəticəsində yaranır. Əsas mexanizmlər və risk amilləri bunlardır:
- Eritropoetin hasilatının azalması – zədələnmiş böyrək toxuması hormonu kifayət qədər istehsal etmir; bu, renal anemiyanın əsas səbəbidir;
- Mütləq dəmir çatışmazlığı – orqanizmdə dəmir ehtiyatının azalması, çox vaxt qan itkisi və qida ilə kifayət qədər daxil olmaması nəticəsində;
- Funksional dəmir çatışmazlığı – dəmir ehtiyatı kifayət olsa da, iltihab fonunda o, sümük iliyinə çatdırılmır və eritrositlərin yaranmasına istifadə olunmur;
- Xroniki iltihab – iltihab maddələri sümük iliyinin fəaliyyətini zəiflədir və eritropoetinə həssaslığı azaldır;
- Eritrositlərin ömrünün qısalması – qanda toplanan uremik toksinlər eritrositləri zədələyir;
- Qan itkisi – mədə-bağırsaq qanaxmaları, hemodializ zamanı sistemdə qalan qan, tez-tez götürülən analizlər;
- Fol turşusu və B12 vitamini çatışmazlığı – qidalanmanın məhdudlaşdırılması və dializ zamanı vitamin itkisi ilə əlaqəli;
- İkincili hiperparatireoz – sümük iliyinin fibrozuna və eritropoezin zəifləməsinə səbəb ola bilər;
- Digər amillər – bəzi dərmanların yan təsiri, infeksiyalar, dializin qeyri-adekvat olması, nadir hallarda alüminium toksikliyi.
Təsnifat
Klinik praktikada renal anemiya xroniki böyrək xəstəliyinin mərhələsinə və müalicəyə cavabına görə qruplaşdırılır:
- dializdən əvvəlki mərhələdə anemiya;
- peritoneal dializdə olan pasiyentlərdə anemiya;
- hemodializdə olan pasiyentlərdə anemiya;
- böyrək transplantasiyasından sonra davam edən və ya yaranan anemiya;
- mütləq və ya funksional dəmir çatışmazlığı ilə birlikdə gedən forma;
- eritropoezi stimullaşdıran preparatlara davamlı anemiya – adekvat müalicəyə baxmayaraq hemoqlobinin yüksəlmədiyi hallar, əlavə səbəblərin axtarılmasını tələb edir.
Klinik mənzərə
Renal anemiya adətən tədricən inkişaf edir və orqanizm ona uyğunlaşır, buna görə əlamətlər uzun müddət yaşla və ya böyrək xəstəliyinin özü ilə əlaqələndirilir. Ən çox rast gəlinən əlamətlər:
- halsızlıq, tez yorulma, iş qabiliyyətinin azalması;
- dərinin və selikli qişaların solğunluğu;
- az fiziki yükdə təngnəfəslik və ürək döyüntüsü;
- başgicəllənmə, qulaqlarda küy, diqqətin və yaddaşın zəifləməsi;
- soyuğa dözümsüzlük, əl və ayaqların üşüməsi;
- yuxu pozuntuları, əhval-ruhiyyənin düşkünlüyü, cinsi funksiyanın azalması;
- iştahın azalması;
- ürək xəstəliyi olanlarda stenokardiya tutmalarının tezləşməsi, ürək çatışmazlığı əlamətlərinin güclənməsi.
Uşaqlarda xroniki böyrək xəstəliyi fonunda anemiya böyümənin və fiziki inkişafın ləngiməsinə, məktəbdə diqqətin və öyrənmə qabiliyyətinin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Hamiləlik zamanı xroniki böyrək xəstəliyi olan qadınlarda anemiya daha tez dərinləşə bilər və həm nefroloqun, həm də ginekoloqun birgə nəzarətini tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qara rəngli nəcis, qan qusma, kəskin zəiflik, huşunu itirmə, sinədə ağrı və ya istirahətdə təngnəfəslik yaranıbsa. Belə hallarda 103-ə zəng etmək lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xroniki böyrək xəstəliyi olan pasiyentlərdə hemoqlobin müntəzəm yoxlanılır, çünki anemiya şikayətlərdən əvvəl də aşkar oluna bilər. Həkim şikayətləri, qan itkisi əlamətlərini, qəbul olunan dərmanları və qidalanmanı soruşur, ümumi müayinə aparır. Laborator və instrumental müayinələr:
- Qanın ümumi analizi – hemoqlobin, eritrositlərin sayı, ölçüsü və hemoqlobinlə dolması, retikulositlər (sümük iliyinin fəallığını göstərir);
- Ferritin və transferrinin dəmirlə doyma əmsalı – dəmir ehtiyatını və onun istifadəsini qiymətləndirir, mütləq və funksional dəmir çatışmazlığını ayırmağa imkan verir;
- B12 vitamini və fol turşusu – digər anemiya səbəblərini istisna etmək üçün;
- C-reaktiv zülal – iltihabın qiymətləndirilməsi;
- Kreatinin və yumaqcıq süzülmə sürəti – böyrək funksiyasının dərəcəsini müəyyən edir;
- Parathormon – ikincili hiperparatireozun qiymətləndirilməsi;
- Gizli qanaxmanın axtarışı – nəcisdə gizli qan, göstəriş olduqda endoskopik müayinə;
- Hematoloqun konsultasiyası – qeyri-tipik hallarda, lazım olduqda sümük iliyinin müayinəsi.
Differensial diaqnostika dəmir, B12 və fol çatışmazlığı anemiyaları, qan xəstəlikləri və xroniki qanaxma ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- sol mədəciyin hipertrofiyası və ürək çatışmazlığının inkişafı;
- stenokardiya, ürək ritmi pozuntuları və digər ürək-damar ağırlaşmaları riskinin artması;
- tez-tez qan köçürülməsi ehtiyacı və onunla bağlı ağırlaşmalar, transplantasiyadan əvvəl sensibilizasiya;
- uşaqlarda böyümənin və inkişafın ləngiməsi;
- həyat keyfiyyətinin pisləşməsi, depressiya;
- koqnitiv funksiyaların zəifləməsi, ahıl insanlarda yıxılma riskinin artması.
Müalicə
Renal anemiyanın müalicəsi nefroloq tərəfindən təyin edilir və analizlərlə müntəzəm izlənilir. Məqsəd hemoqlobini təhlükəsiz səviyyəyə qaldırmaq, şikayətləri azaltmaq və qan köçürülməsinə ehtiyacı minimuma endirməkdir. Hemoqlobini həddən artıq yüksəltmək də arzuolunmazdır, buna görə hədəf səviyyə fərdi müəyyən edilir.
- Dəmir çatışmazlığının korreksiyası – müalicənin ilk addımıdır; dəmir preparatları ağızdan və ya venadaxili təyin olunur; dializdə olan pasiyentlərdə adətən venadaxili yol üstünlük təşkil edir;
- Eritropoezi stimullaşdıran preparatlar – eritropoetin və onun uzunmüddətli təsirli analoqları; adətən dəmir ehtiyatı bərpa olunduqdan sonra başlanır, dərialtı və ya venadaxili yeridilir;
- HIF-prolil-hidroksilaza inhibitorları – ağızdan qəbul edilən yeni preparatlar qrupu, orqanizmin öz eritropoetin hasilatını stimullaşdırır; bəzi hallarda həkim tərəfindən seçilir;
- Vitamin çatışmazlığının korreksiyası – fol turşusu və B12 vitamini preparatları, çatışmazlıq təsdiqləndikdə;
- Qanaxma mənbəyinin aradan qaldırılması – mədə-bağırsaq qanaxmasının müalicəsi, dializ zamanı qan itkisinin azaldılması;
- Qan köçürülməsi – yalnız ağır anemiya, kəskin qan itkisi və ya digər üsulların effektsiz olduğu hallarda;
- Əsas xəstəliyin müalicəsi – arterial təzyiqə və şəkərə nəzarət, dializin adekvatlığının təmin edilməsi, böyrək transplantasiyası.
Pasiyent özü də müalicənin uğuruna kömək edə bilər: analizləri vaxtında vermək, nefroloqun pəhriz tövsiyələrinə əməl etmək, zülalı nefroloqun tövsiyə etdiyi miqdarda qəbul etmək, mülayim fiziki aktivliyi saxlamaq. Dəmir preparatlarını, vitaminləri və bitki mənşəli vasitələri özbaşına qəbul etmək olmaz: böyrək xəstəliyində bəzi maddələr orqanizmdə toplanır və zərər verə bilər. Qeyri-steroid ağrıkəsiciləri də həkim icazəsi olmadan istifadə etmək məsləhət görülmür, çünki onlar böyrək funksiyasını pisləşdirə və qanaxma riskini artıra bilər.
Profilaktika
- xroniki böyrək xəstəliyinin vaxtında aşkarlanması və müalicəsi, xüsusilə diabet və arterial hipertenziyası olanlarda;
- hemoqlobin və dəmir göstəricilərinin nefroloqun təyin etdiyi tezliklə yoxlanılması;
- balanslı qidalanma, nefroloqun pəhriz tövsiyələrinə əməl;
- qanaxma riskini artıran dərmanların yalnız həkim nəzarəti ilə istifadəsi;
- arterial təzyiqin və qanda şəkərin səviyyəsinə nəzarət;
- infeksiyaların vaxtında müalicəsi, peyvənd təqviminə əməl;
- siqaretdən imtina və müntəzəm, mülayim fiziki aktivlik.
Yadda saxla!
Böyrək xəstəliyi olan insanda halsızlıq həmişə «yaşla bağlı» deyil – çox vaxt səbəb müalicə oluna bilən anemiyadır.
- Hemoqlobin analizini nefroloqun göstərdiyi tezliklə verin.
- Dəmir preparatlarını və iynələri yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edin.
- Qara nəcis, qan qusma, kəskin zəiflik olarsa, təcili tibbi yardım çağırın.
- Anemiyanın müalicəsi ürəyi qoruyur və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Dializdən əvvəlki mərhələdə dəmir tabletləri tez-tez təyin olunur və kömək edir. Lakin renal anemiyada əsas problem eritropoetin çatışmazlığıdır, iltihab isə bağırsaqda dəmirin sorulmasını azaldır. Ona görə çox vaxt venadaxili dəmir və eritropoezi stimullaşdıran preparatlar lazım olur. Hansı üsulun seçiləcəyini nefroloq analizlərə əsasən müəyyən edir.
Həkim nəzarəti ilə istifadə edildikdə təhlükəsizdir. Hemoqlobinin həddən artıq yüksəldilməsi isə təzyiqin artması və tromboz riskini yüksəldir, ona görə hədəf səviyyə fərdi müəyyən edilir və müalicə dövründə analizlər müntəzəm yoxlanılır.
Uğurlu transplantasiyadan sonra yeni böyrək eritropoetin hasil edir və anemiya çox vaxt düzəlir. Bəzi pasiyentlərdə isə dəmir çatışmazlığı və ya qəbul olunan dərmanların təsiri ilə anemiya davam edə bilər, buna görə analizlərə nəzarət davam etdirilir.
Qidalanma vacibdir, lakin renal anemiyada təkbaşına kifayət etmir. Böyrək xəstəliyində bəzi qidaların (kalium, fosfor) məhdudlaşdırılması da lazım ola bilər – pəhrizi həkimlə müzakirə edin.
Mülayim fiziki aktivlik, məsələn, gəzinti və yüngül məşqlər əksər pasiyentlər üçün faydalıdır, əzələ gücünü və ümumi dözümlülüyü artırır. Ağır anemiya və ürək xəstəliyi olduqda yükün həcmini həkimlə razılaşdırmaq lazımdır. Sinədə ağrı, kəskin təngnəfəslik və ya başgicəllənmə yaranarsa, məşqi dayandırmaq lazımdır.
Qan köçürülməsi yalnız ağır anemiya, kəskin qan itkisi və ya digər müalicə üsullarının effektsiz olduğu hallarda aparılır. Tez-tez qan köçürülməsi orqanizmdə anticisimlərin yaranmasına səbəb ola bilər ki, bu da gələcəkdə böyrək transplantasiyasını çətinləşdirir. Buna görə üstünlük dəmir və eritropoezi stimullaşdıran preparatlara verilir.
Nefrologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə qanazlığı: aşağı hemoqlobinin səbəbi həmişə dəmir deyil
Hamiləlikdə yorğunluq tez-tez olsa da güclü halsızlıq, təngnəfəslik və ürəkdöyünmə qanazlığı ilə əlaqəli ola bilər. Anemiya qanın oksigen…
İstiqamət: Ginekologiya / Hematologiya
Qan qrupu fərqlidir: bu, hamiləlik üçün “uyğunsuzluq” deməkdirmi?
Partnyorların qan qruplarının fərqli olması hamiləlik üçün ümumi “uyğunsuzluq” diaqnozu deyil. ABO qrupu və rezus sistemindəki RhD xüsusiyyəti…
İstiqamət: Ginekologiya / Hematologiya
Dölə uşaqlıqdaxili qan köçürülməsi: hansı anemiyada lazım ola bilər?
Döldə ağır qanazlığı müəyyən hallarda uşaqlıqdaxili qan köçürülməsi ilə müalicə edilə bilər. Bu, anaya adi qan köçürülməsi və…
İstiqamət: Ginekologiya / Hematologiya
Qanın ekstrakorporal cərrahiyyəsi
Klinikanın bazasında qanın ekstrakorporal cərrahiyyəsi kabineti fəaliyyət göstərir. Özü də kifayət qədər fəal işləyir: kabinetdə orta hesabla bir…
İstiqamət: Hematologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
