Bu vəziyyət zamanı diaqnostika və müalicə necə aparılır?

Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi

Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi yaşa uyğun ikincili cinsi əlamətlərin və ya psixoseksual inkişaf mərhələlərinin gecikməsini təsvir edən ümumi termindir. Səbəbin müəyyənləşdirilməsi endokrin, genetik və psixoloji qiymətləndirmə tələb edə bilər.

Yayımlanma tarixi: 21.09.2026

Sinonimlər

Gecikmiş pubertat
pubertas tarda

Xəstəlik haqqında

Cinsi inkişafın ləngiməsi – qonadotrop hormonların çatışmazlığı (hipoqonadizm) səbəbindən ikinci dərəcəli cinsi əlamətlərin gec təzahür etdiyi endokrin patologiyadır. Patologiya uşaqların 0,6-2%-də rast gəlinir.

Normada 13-14 yaşdan sonra yeniyetmələrdə qasıqda, qoltuqaltı çuxurlarda tük örtüyü, oğlanlarda isə sinədə və qarının aşağı hissəsində tüklənmə görünür. Qızlarda döş vəzisi böyüyür, aybaşı başlayır, oğlanlarda cinsiyyət üzvü və xayalar böyüyür. Bu əlamətlərin gözlənilən vaxtdan 2-2,5 il ərzində olmaması inkişaf pozğunluğundan xəbər verir.

Cinsi yetişkənlik hipotalamus və hipofiz tərəfindən istehsal olunan hormonlarla tənzimlənir. Bu orqanların disfunksiyası cinsiyyət vəzilərinin işində nasazlığa səbəb olur. Onlar lazımi miqdarda bioloji aktiv maddələr istehsal etmirlər. Xayaların və yumurtalıqların müstəqil patologiyaları da cinsi inkişafın ləngiməsinə səbəb olur.

Düzgün və vaxtında cinsi inkişaf yalnız gələcəkdə reproduktiv funksiyanın həyata keçirilməsi üçün deyil, həm də ümumi sağlamlıq üçün vacibdir. Kənarlaşmaların vaxtında aşkar edilməsi onları düzəltməyə və ağırlaşmalardan qaçmağa kömək edəcək.

Səbəbləri

Cinsi inkişafın ləngiməsinin səbəbləri və risk faktorları

Həkimlər cinsi inkişafın ləngiməsinin patoloji və qeyri-patoloji səbəblərini ayırd edir. Birinci qrup prosesin hormonal tənzimlənməsində iştirak edən vəzilərin (yumurtalıqlar və ya xayalar, hipotalamus, hipofiz) zədələnməsi ilə şərtlənir. Patologiyanın bu formasında cinsi yetkinləşmənin özbaşına başlaması mümkün deyil.

Cinsi inkişafın patoloji ləngiməsinin əsas səbəbləri bunlardır.

Hələ dölyanı inkişaf zamanı cinsiyyət orqanlarının formalaşmasının pozulmasına səbəb olan xromosom anomaliyaları. Qızlarda bu Şereşevski-Terner sindromu, oğlanlarda isə Klaynfelter sindromudur. Bu patologiyalar fonunda yumurtalıq və xaya hüceyrələri hipofiz və hipotalamus hormonlarını qəbul etməyi dayandırır.
Hipotalamus və hipofizin qonadotrop hormonların istehsalı baxımından fəaliyyətini söndürən genetik mutasiyalar (Kalman sindromu).
Kəllə-beyin travmaları, baş beyin əməliyyatları.
Oğlanlarda xayanın burulması.
Keçirilmiş şüalanma, kimyaterapiya.
Autoimmün xəstəliklər.
Bəzi dərman vasitələrinin təsiri.

Qeyri-patoloji formalar dekompensasiya olunmuş şəkərli diabet, balanslaşdırılmamış qida rasionu, qalxanabənzər vəzi, böyrək, qaraciyər xəstəlikləri ilə bağlı maddələr mübadiləsi pozğunluqları fonunda inkişaf edir. Cinsi yetkinləşmənin ləngiməsinin səbəbi həddindən artıq fiziki yüklənmələr, anoreksiya və ya bulimiya fonunda tam dəyərli qidalanmanın olmaması ola bilər. Sonuncular hərəkətli psixikaya malik, depressiyaya meylli qızlarda daha çox ifadə olunur. Siqaret çəkmə və spirtli içkilərin qəbulu da risk amilləridir.

Təsnifat

Mənşəyindən asılı olaraq həkimlər patologiyanın üç tipini ayırd edir.

Birincili (hipergonadotrop hipoqonadizm). İnkişafdan qalma (anadangəlmə), travma və ya xəstəliklər (qazanılmış) fonunda yumurtalıqların və ya xayaların disfunksiyası ilə şərtlənir. İkincili (hipoqonadotrop hipoqonadizm). Yumurtalıqların və xayaların stimulyasiyaya qeyri-kafi reaksiyası ilə yaranır. Həmçinin anadangəlmə və qazanılmış ola bilər.
Tranzitor (müvəqqəti, konstitusional və ya funksional). Konstitusiya xüsusiyyətləri, ailə anamnezi, sistem xəstəlikləri, qidalanma çatışmazlığı ilə şərtlənir.

Patologiyalar olmadıqda tranzitor ləngimə özbaşına keçir. İnkişaf daha gec başlayır, lakin tam dəyərli şəkildə gedir.

Klinik mənzərə

Cinsi inkişafın ləngiməsinin əsas əlamətləri

Cinsi inkişafın ləngiməsinin əsas klinik əlaməti ikincili əlamətlərin formalaşmaması hesab olunur. Qızlarda döş vəzisi böyümür (normada artıq 13 yaşdan vəzidə vəzi toxuması artmağa başlayır, döş ucluğu areolaları tündləşir), oğlanlarda isə xayalar böyümür. Qızlarda əlavə simptomlar:

xarakterik yağ toxuması paylanmasının olmaması;
menstruasiyanın olmaması;

Oğlanlarda ləngimə zamanı səs dəyişmir, tər və piy vəziləri kifayət qədər aktiv olmur. Bədənin kişi tipinə görə formalaşması əlamətləri yoxdur. Tüklənmə zəif ifadə olunur.

Yeniyetmələrdə ləngimənin əlavə əlamətləri ola bilər:

böyümənin ləngiməsi (müşayiət edən somatotrop hormon çatışmazlığı hesabına);
iybilmənin pozulması.

Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?

Özünüzü müalicə etməyin

Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
Mütləq həkimə müraciət edin

Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
Müalicəni təxirə salmayın

İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103

Diaqnostika

Cinsi inkişafın ləngiməsinin diaqnostikası

Diaqnostikanın vəzifəsi inkişaf ləngiməsinin formasını, dərəcəsini və səbəbini müəyyən etməkdir. Həkim ilk növbədə anamnez toplayır: uşağın xəstəlik tarixçəsi, yetkinləşmənin irsi xüsusiyyətləri, ananın hamiləliyinin və doğuşunun gedişi.

Klinik müayinə xarici baxışdan, bədən parametrlərinin ölçülməsindən başlayır. İlkin diaqnostika Tanner şkalası üzrə 1-dən 5-ci mərhələyə qədər qiymətləndirməni əhatə edir. Həkim xarici cinsiyyət əlamətlərinin normaya uyğunluğunu müəyyən edir.

Sonrakı diaqnostikanın istiqamətini müəyyən etmək üçün müxtəlif tədqiqatlar aparılır.

Kiçik çanaq orqanlarının USM-i. Oğlanlarda prostat, xayalar müayinə olunur.
Hormonlara qan analizi. Baza dəstinə LH, FSH, estradiol, testosteron daxildir.
Sümük yaşını müəyyən etmək üçün əl, bilək oynaqlarının rentgeni. Əlavə olaraq həkim sümük sıxlığının analizini təyin edə bilər.
Hipofiz və hipotalamusun vəziyyətini qiymətləndirmək üçün baş beynin MRT-si.
Sitogenetik və ya molekulyar analiz.

Bəzi hallarda uşağın stasionara hospitalizasiyası ilə tam endokrinoloji müayinə aparılır.

Müalicə

Cinsi inkişafın ləngiməsinin müalicə istiqamətləri

Ləngimənin qeyri-patoloji forması təcili müalicə tələb etmir. Adətən həkimlər gözləmə taktikasını seçirlər – uşağı hər altı ayda bir müayinə edirlər. Bir sıra hallarda təbii pubertatı işə salmağa kömək edən 3-6 aylıq sınaq hormonoterapiyası tətbiq edilir.

İnkişafın patoloji pozğunluqlarının müalicəsi əsas vəzilərin işinin normallaşdırılmasından ibarətdir. Bu mümkün olmadıqda hormonəvəzedici terapiyaya müraciət olunur. Həkim preparatların dozasını və qəbul müddətini analizlərin nəticələrinə əsasən seçir. Əsasən sümük yaşına istinad edilir.

Cinsi inkişafın ləngiməsinin konstitusional tipində proqnoz əlverişlidir. Əksər hallarda pubertat işə düşür, reproduktiv funksiya bərpa olunur. Hipoqonadizmin vaxtında başlanan müalicəsi zamanı da proqnoz əlverişli ola bilər. Hormonal terapiya xarici cinsiyyət əlamətlərinin inkişafını normallaşdırmağa, vəzilərin funksiyasını bərpa etməyə kömək edir. Qazanılmış forma terapiyaya xeyli yaxşı tabe olur.

Profilaktika

Cinsi inkişafın ləngiməsinin profilaktikası

Spesifik profilaktika üsulları yoxdur. Uşaqda şəkərli diabet, çölyak xəstəliyi, qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri olduqda patologiyanın gedişini izləmək vacibdir. Onların dekompensasiyası zamanı cinsi inkişafın ləngiməsi riski mövcuddur. Bundan əlavə, rasional qidalanmanı təmin etmək, həddindən artıq fiziki yükü, stressləri, toksinlərin təsirini istisna etmək, baş və cinsiyyət üzvlərinin travma riskini minimuma endirmək vacibdir.

Yadda saxla!

Cinsi inkişafın ləngiməsini vaxtında aşkar etmək son dərəcə vacibdir. Sonsuzluq tək ağırlaşma deyil. Ləngimənin bəzi formaları ciddi psixi pozğunluqlara, sosial adaptasiya problemlərinə, hətta psixikanın ciddi işləmə pozğunluqlarına qədər gətirib çıxara bilər. Klaynfelter sindromu özü belə pozğunluqlarla assosiasiya olunur və tibbi korreksiyadan əlavə psixoloji yardım tələb edir.

Cinsiyyət hormonlarının çatışmazlığı sümük toxumasının sıxlığının azalmasına səbəb olur. Sınıqların riski əhəmiyyətli dərəcədə artır. Bundan əlavə, hipoqonadizm diabet, ürək-damar xəstəlikləri, hipertoniya, yağlı hepatozun səbəbi ola bilər. Qadınlarda menstrual siklin pozğunluqları yaranır ki, bunlar uşaqlıq endometriumunun hiperplaziyasına, tez-tez qanaxmalara, anemiyaya, bədxassəli şişlərin inkişafı riskinin artmasına səbəb olur.

Əlaqəli Xəstəliklər

Suallar və cavablar

Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin və ya zədənin xüsusiyyətləri və pasiyentin fərdi vəziyyəti nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.