Erkən cinsi yetişkənlik cinsi yetkinlik əlamətlərinin qızlarda və oğlanlarda yaş normasından xeyli tez başlamasıdır. Bu, uşağın son boyuna, psixoloji vəziyyətinə təsir edə bilər və bəzən ciddi xəstəliyin əlaməti olur, ona görə uşaq endokrinoloqu tərəfindən müayinə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Vaxtından əvvəl pubertat
- Erkən pubertat
- Vaxtından əvvəl cinsi yetişkənlik
- Pubertas praecox
Xəstəlik haqqında
Cinsi yetişkənlik (pubertat) uşaq orqanizminin yetkin orqanizmə çevrildiyi dövrdür. Bu prosesi beyində yerləşən hipotalamus və hipofiz idarə edir: müəyyən yaşda onlar cinsi vəziləri (yumurtalıqları və ya xayaları) stimullaşdıran hormonları ifraz etməyə başlayır. Nəticədə ikincili cinsi əlamətlər yaranır, boy artımı sürətlənir, sümük yaşı irəliləyir.
Qızlarda süd vəzilərinin böyüməsi səkkiz yaşdan, oğlanlarda isə xayaların böyüməsi doqquz yaşdan əvvəl başladıqda erkən cinsi yetişkənlikdən danışılır. Qızlarda bu vəziyyət oğlanlara nisbətən xeyli tez-tez rast gəlinir və əksər hallarda konkret səbəb aşkar edilmir. Oğlanlarda isə erkən yetişkənlik daha çox müəyyən xəstəliklə, o cümlədən beyin və ya hormon ifraz edən vəzilərin şişləri ilə əlaqəli olur.
Erkən başlayan sürətli böyümə əvvəlcə uşağı yaşıdlarından hündür edir, lakin böyümə zonaları da tez bağlandığı üçün yetkin yaşda boy qısa qala bilər. Bundan əlavə, bədəni yaşıdlarından fərqlənən uşaqda psixoloji çətinliklər yarana bilər. Ona görə erkən yetişkənliyin hər bir halı həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Səbəbləri
Erkən cinsi yetişkənliyin səbəbləri onun formasından asılıdır. Mərkəzi (həqiqi) formada normal yetişkənlik mexanizmi – hipotalamus və hipofizin siqnalları – vaxtından əvvəl işə düşür. Periferik (yalançı) formada isə cinsi hormonlar beyin siqnalı olmadan, birbaşa vəzilərdə əmələ gəlir və ya xaricdən daxil olur.
Mərkəzi formanın səbəbləri:
- idiopatik forma – müayinələrə baxmayaraq səbəb tapılmır; qızlarda ən çox rast gəlinən variantdır;
- beyin şişləri və inkişaf qüsurları – hipotalamik hamartoma, hipotalamus və görmə yollarının şişləri, araxnoidal kistalar;
- beynin zədələnmələri – hidrosefaliya, kəllə-beyin travması, meningit və ensefalit, baş nahiyəsinə şüa terapiyası;
- genetik amillər – bəzi ailələrdə erkən yetişkənlik irsi xarakter daşıyır.
Periferik formanın səbəbləri:
- yumurtalıq və ya xaya şişləri, yumurtalıq kistaları – cinsi hormonları özləri ifraz edir;
- böyrəküstü vəzi xəstəlikləri – şişlər və anadangəlmə böyrəküstü vəzi hiperplaziyası, bu zaman androgenlərin miqdarı artır;
- hormon ifraz edən digər şişlər – oğlanlarda xorionik qonadotropin ifraz edən nadir şişlər;
- McCune-Albright sindromu – sümüklərdə dəyişikliklər, dəridə «südlü qəhvə» rəngli ləkələr və hormon pozuntuları ilə müşayiət olunan nadir xəstəlik;
- uzunmüddətli ağır hipotireoz – qalxanabənzər vəzinin müalicəsiz qalan çatışmazlığı;
- xaricdən hormon təsiri – böyüklərin istifadə etdiyi estrogen və ya testosteron tərkibli kremlərə, gellərə uşağın dərisinin təması, hormonal dərmanların təsadüfən qəbulu.
Uşaqlıqda piylənmə, xüsusən qızlarda, yetişkənliyin daha tez başlaması ilə əlaqəlidir.
Təsnifat
- mərkəzi (gonadotropindən asılı) forma – normal yetişkənlik mexanizmi vaxtından əvvəl işə düşür; əlamətlər adi yetişkənlikdəki ardıcıllıqla, lakin erkən yaranır;
- periferik (gonadotropindən asılı olmayan) forma – hormonlar beyin siqnalı olmadan ifraz olunur; əlamətlərin ardıcıllığı pozula bilər, məsələn, oğlanda tüklənmə xayalar böyümədən başlayır;
- natamam (izolə olunmuş) formalar – yalnız süd vəzilərinin böyüməsi (premature telarxe), yalnız qasıq və qoltuqaltı tüklənmə (premature adrenarxe) və ya digər əlamətlər olmadan tək qanlı ifrazat; çox vaxt müalicə tələb etmir, lakin həkim nəzarəti lazımdır.
Cinsi əlamətlərin uşağın cinsinə uyğun olub-olmamasına görə izoseksual və heteroseksual formalar da fərqləndirilir. Məsələn, qızda kişi tipli əlamətlərin (səsin qalınlaşması, üzdə tüklənmə) yaranması adətən böyrəküstü vəzi patologiyasına işarə edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər tədricən, bəzən isə bir neçə ay ərzində sürətlə yaranır. Valideynlər çox vaxt ilk dəyişiklikləri uşağı çimizdirərkən və ya paltar seçərkən görürlər.
Qızlarda:
- süd vəzilərinin böyüməsi – bir və ya hər iki tərəfdə, bəzən azca ağrılı bərkimə şəklində;
- qasıq və qoltuqaltı tüklənmə;
- boy artımının sürətlənməsi – uşaq yaşıdlarını qabaqlayır, paltar və ayaqqabı ölçüsü tez dəyişir;
- uşaqlıq yolundan ifrazat, aybaşının erkən başlaması.
Oğlanlarda:
- xayaların və cinsiyyət üzvünün böyüməsi;
- qasıq, qoltuqaltı və üz nahiyəsində tüklənmə;
- səsin qalınlaşması, əzələ kütləsinin artması;
- boy artımının sürətlənməsi.
Hər iki cinsdə yağlı dəri, sızanaqlar, yetkin tipli tər qoxusu, əhval dəyişkənliyi, əsəbilik ola bilər. Oğlanda yalnız bir xayanın böyüməsi və ya xayalar böyümədən güclü tüklənmənin başlaması şişə işarə edə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər yetişkənlik əlamətləri ilə yanaşı:
- davamlı və ya güclənən baş ağrısı, səhər qusmaları varsa;
- görmə zəifləyib, çəpgözlük və ya görmə sahəsinin daralması yaranıbsa;
- qıcolmalar, səbəbsiz gülmə və ya ağlama tutmaları müşahidə olunursa;
- əlamətlər çox sürətlə, bir neçə ay ərzində irəliləyirsə;
- kiçik yaşlı qızda uşaqlıq yolundan qanaxma, qarında ağrı və ya şişkinlik varsa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu uşaq endokrinoloqu qoyur. Həkim əlamətlərin nə vaxt başladığını, nə qədər sürətlə irəlilədiyini, ailədə yetişkənliyin hansı yaşda başladığını, uşağın hormon tərkibli preparatlarla təmasda olub-olmadığını soruşur. Müayinə zamanı cinsi yetkinlik mərhələsi qiymətləndirilir, boy və çəki ölçülür, əvvəlki ölçmələrlə müqayisə edilərək böyümə sürəti hesablanır.
- əlin və bilək oynağının rentgenoqrafiyası – sümük yaşını təyin edir; erkən yetişkənlikdə o, adətən təqvim yaşını qabaqlayır;
- hormon müayinələri – LH, FSH, estradiol və ya testosteron; mərkəzi formanı təsdiqləmək üçün göstəriş olduqda stimulyasiya testi aparılır;
- digər hormonlar – böyrəküstü vəzi hormonları (17-hidroksiprogesteron, DHEA-S), TSH və tiroksin, oğlanlarda xorionik qonadotropin;
- USM – qızlarda kiçik çanaq orqanlarının (uşaqlığın və yumurtalıqların ölçüsü, kistalar), oğlanlarda xayaların, lazım olduqda böyrəküstü vəzilərin müayinəsi;
- baş beynin və hipofizin MRT-si – mərkəzi formada, xüsusən oğlanlarda və kiçik yaşlı qızlarda, beyin səbəbini istisna etmək üçün;
- genetik müayinə – ailəvi hallarda və nadir sindromlara şübhə olduqda.
Differensial diaqnostika natamam formalar (premature telarxe və adrenarxe), piylənmədə yağ toxuması hesabına süd vəzilərinin böyüməsi və normal yetişkənliyin erkən variantları ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- yetkin yaşda qısa boy – böyümə zonalarının vaxtından əvvəl bağlanması səbəbindən;
- psixoloji və sosial çətinliklər – yaşıdlardan fərqlənmə, utancaqlıq, narahatlıq, emosional yetkinliyin bədən inkişafından geri qalması;
- erkən aybaşı ilə bağlı problemlər – kiçik yaşda gigiyena qaydalarına əməl etməyin çətinliyi;
- əsas xəstəliyin gec aşkarlanması – şiş və ya hormon pozuntusu vaxtında müəyyən edilmədikdə;
- mübadilə pozuntuları – bəzi müşahidələrə görə erkən yetişkənlik keçirən qızlarda gələcəkdə piylənmə riski bir qədər yüksək ola bilər.
Müalicə
Müalicə erkən yetişkənliyin formasından, səbəbindən, uşağın yaşından və əlamətlərin irəliləmə sürətindən asılı olaraq uşaq endokrinoloqu tərəfindən seçilir. Müalicənin məqsədləri mümkün səbəbi aradan qaldırmaq, yetişkənliyi uşağın yaşına uyğun dövrə qədər dayandırmaq, son boyu qorumaq və psixoloji rahatlığı təmin etməkdir.
- mərkəzi formada – qonadotropin-rilizinq hormonun aqonistləri ilə yetişkənliyin müvəqqəti dayandırılması. Preparatlar inyeksiya və ya implant şəklində uzun fasilələrlə yeridilir. Müalicə adətən yaşa uyğun pubertat dövrünə qədər davam edir; dayandırıldıqdan sonra yetişkənlik təbii şəkildə bərpa olunur;
- şiş və ya beyin qüsuru aşkarlandıqda – neyrocərrahi, cərrahi, şüa və ya digər spesifik müalicə; hipotalamik hamartomada çox vaxt yalnız hormon müalicəsi kifayət edir;
- periferik formada – əsas xəstəliyin müalicəsi: yumurtalıq və ya xaya şişinin çıxarılması, anadangəlmə böyrəküstü vəzi hiperplaziyasında kortikosteroidlər, hipotireozda qalxanabənzər vəzi hormonları ilə əvəzedici terapiya; bəzi nadir formalarda cinsi hormonların əmələ gəlməsini və ya təsirini bloklayan preparatlar;
- xaricdən hormon təsirində – mənbəyin aradan qaldırılması, bundan sonra əlamətlər adətən geriləyir;
- natamam formalarda və yavaş irəliləyən hallarda – adətən yalnız müşahidə və müntəzəm nəzarət.
Müalicə zamanı uşaq bir neçə aydan bir həkim tərəfindən müayinə olunur: boy artımı, cinsi inkişaf, sümük yaşı və hormon göstəriciləri izlənir. Valideynlər üçün vacibdir ki, inyeksiyaların vaxtını buraxmasınlar və müalicəni özbaşına dayandırmasınlar.
Bütün hallarda psixoloji dəstək və ailəyə izahat vacibdir. Uşağa yaşına uyğun dildə bədənində baş verən dəyişikliklər izah edilməli, lazım olduqda uşaq psixoloqu cəlb olunmalıdır. «Hormonları tənzimləyən» bitki çayları, bioloji aktiv əlavələr və ya xalq vasitələri ilə müalicə cəhdləri faydasızdır və vaxt itkisinə səbəb olur.
Profilaktika
Erkən cinsi yetişkənliyin əksər formalarının qarşısını almaq mümkün deyil, lakin bəzi risk amillərini azaltmaq və vəziyyəti vaxtında aşkar etmək olar:
- uşağın boyunun və çəkisinin müntəzəm ölçülməsi, pediatrın planlı müayinələrinin buraxılmaması;
- valideynlərin istifadə etdiyi hormon tərkibli kremlərin, gellərin və dərmanların uşaqdan uzaq saxlanılması, onları sürtdükdən sonra əllərin yuyulması;
- uşaqlıqda piylənmənin qarşısının alınması – balanslı qidalanma, kifayət qədər hərəkət, ekran qarşısında vaxtın məhdudlaşdırılması;
- qalxanabənzər vəzi xəstəliklərinin vaxtında aşkarlanması və müalicəsi;
- erkən əlamətlər görüldükdə «özü keçəcək» deyə gözləmədən uşaq endokrinoloquna müraciət.
Hansı həkimə müraciət etməli
Erkən yetişkənlik əlamətləri görüldükdə pediatra və ya birbaşa uşaq endokrinoloquna müraciət etmək lazımdır. Lazım olduqda uşaq ginekoloqu, uroloq, neyrocərrah, oftalmoloq və uşaq psixoloqu cəlb olunur.
Yadda saxla!
Erkən cinsi yetişkənlik «sadəcə tez böyümək» deyil – səbəbi mütləq aydınlaşdırılmalıdır.
- Qızda süd vəzilərinin və ya oğlanda xayaların erkən böyüməsini gördükdə uşaq endokrinoloquna müraciət edin.
- Baş ağrısı, qusma və görmə pozğunluğu ilə birlikdə erkən yetişkənlik əlamətləri təcili müayinə tələb edir.
- Müalicə vaxtında başlandıqda uşağın son boyunu qorumaq mümkündür.
- Uşağa diqqət və psixoloji dəstək müalicənin vacib hissəsidir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Hipofiz adenoması
- Hipotireoz
- Beyin şişi
- Qadınlarda hiperandrogeniya
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Böyrəküstü vəzin çatışmazlığı
Suallar və cavablar
Mərkəzi formada istifadə olunan preparatlar yetişkənliyi müvəqqəti dayandırır. Müalicə dayandırıldıqdan sonra cinsi inkişaf təbii şəkildə bərpa olunur və mövcud məlumatlara görə reproduktiv funksiyaya mənfi təsir göstərmir.
Xeyr. Kiçik yaşda tək süd vəzisinin böyüməsi (premature telarxe) digər əlamətlər və böyümənin sürətlənməsi olmadan çox vaxt özü keçib gedir. Bununla belə, həkim baxışı və müşahidə lazımdır ki, həqiqi erkən yetişkənlik buraxılmasın.
Artıq çəki, xüsusən qızlarda, yetişkənliyin daha tez başlaması ilə əlaqəlidir. Sağlam çəkinin saxlanılması uşağın ümumi sağlamlığı üçün də vacibdir.
Bu barədə geniş yayılmış fikirlər var, lakin adi qidaların, o cümlədən toyuq ətinin, birbaşa erkən yetişkənliyə səbəb olduğu elmi cəhətdən təsdiqlənməyib. Qidalanma ilə əlaqə əsasən artıq çəki vasitəsilə özünü göstərir. Uşağın menyusunu özbaşına ciddi məhdudlaşdırmaq lazım deyil – balanslı qidalanma daha vacibdir.
Müalicə boyu artırmır, lakin böyümə zonalarının vaxtından əvvəl bağlanmasının qarşısını alaraq uşağın genetik imkanlarına uyğun boyu qorumağa kömək edir. Nəticə müalicənin nə qədər erkən başlandığından asılıdır.
Sakit və yaşına uyğun dildə izah edin ki, bədənində baş verən dəyişikliklər təbiidir, sadəcə bir qədər tez başlayıb və həkimlər buna kömək edir. Uşağın narahatlığını ciddi qəbul edin, lazım olduqda uşaq psixoloquna müraciət edin.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
