Orqanizmin tam sükunət vəziyyətində həyati funksiyaları – tənəffüsü, qan dövranını, orqanların işini və bədən temperaturunu qorumaq üçün sərf etdiyi minimal enerji miqdarı.
Sinonimlər: Əsas mübadilə
Bazal metabolizm (əsas mübadilə) oyaq insanın acqarına, rahat temperaturda sükunət halında ürəyin işini, tənəffüsü, beyin, böyrək və qaraciyərin fəaliyyətini, hüceyrələrin yenilənməsini və sabit bədən temperaturunu qorumaq üçün lazım olan enerjidir. Az hərəkətli həyat tərzi keçirən insanların əksəriyyətində sutkalıq enerji sərfinin ən böyük hissəsini məhz əsas mübadilə təşkil edir; qalanı fiziki fəallığın və qidanın həzminin payına düşür.
Mahiyyəti və amillər
Əsas mübadilənin həcmi fərdidir və aşağıdakılardan asılıdır:
- piysiz bədən kütləsi – əzələlər və daxili orqanlar piy toxumasından qat-qat çox enerji sərf edir;
- cins və yaş – kişilərdə göstərici adətən yüksəkdir, yaşla isə əsasən əzələ kütləsinin itirilməsi hesabına azalır;
- hormonlar – ilk növbədə qalxanabənzər vəzi hormonları, həmçinin katexolaminlər;
- orqanizmin vəziyyəti – qızdırmada, hamiləlikdə, travma və yanıqlardan sonra sağalma dövründə artır, aclıqda azalır.
Onu dəqiq şəkildə dolayı kalorimetriya üsulu ilə – oksigen istehlakına və karbon qazının xaric olmasına görə ölçürlər. Praktikada daha çox təxmini qiymət verən hesablama düsturlarından (məsələn, Mifflin – San Jeor və ya Harris – Benedikt) istifadə olunur, konkret insanda nəzərəçarpan fərqlər ola bilər. Bioimpedans tərəziləri də ölçmə nəticəsi deyil, «hesablanmış» göstərici verir.
Klinik əhəmiyyəti
Əsas mübadiləni bilmək həkimə və dietoloqa çəki azaltmada, qidalanma çatışmazlığında, parenteral və zond qidalanmasında, reanimasiyada rasionun kalorisini hesablamağa kömək edir. Uzunmüddətli kalori məhdudiyyətində orqanizm uyğunlaşır və enerji sərfini azaldır – bu, arıqlamanın ləngiməsinin səbəblərindən biridir. Güc məşqləri və kifayət qədər zülal qəbulu əzələ kütləsini və bununla da sərfiyyat səviyyəsini qorumağa kömək edir.
Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir
Hipertireoz və tireotoksikoz mübadiləni kəskin sürətləndirir – insan yaxşı iştahaya baxmayaraq arıqlayır, istilik və ürəkdöyünmə hiss edir. Hipotireoz isə, əksinə, onu ləngidir, üşüməyə və çəki artımına səbəb olur. Əsas mübadilənin dəyişməsi həmçinin piylənmədə, sarkopeniyada, nervoz anoreksiyada, ağır infeksiyalarda və üzülmə ilə müşayiət olunan onkoloji xəstəliklərdə müşahidə edilir. İzah olunmayan arıqlama və ya çəki artımı həkimə müraciət edib qalxanabənzər vəzin funksiyasını yoxlamaq üçün əsasdır.
Üst termin: Metabolizm
Əlaqəli terminlər
- Metabolizm
- Enerji balansı
- Bədən kompozisiyası
- Bədən kütləsi indeksi
- Qalxanabənzər vəz
- Piylənmə
- Hipertireoz
- Hipotireoz
