Energy balance

Qida ilə daxil olan enerji ilə orqanizmin sərf etdiyi enerjinin nisbəti; bədən çəkisinin sabit qalacağını, artacağını və ya azalacağını müəyyən edir.

Enerji balansı insanın yemək və içkilərlə aldığı enerji ilə orqanizmin sərf etdiyi enerji arasındakı fərqdir. Qidanın enerjisi kilokalori (kkal) və ya kilocoulla ölçülür. Qəbul və sərfiyyat bərabər olduqda bədən çəkisi ümumilikdə sabit qalır; müsbət balansda artıq enerji əsasən piy şəklində toplanır, mənfi balansda isə orqanizm ehtiyatlardan — qlikogendən, piydən və qismən əzələ zülallarından istifadə edir.

Enerji sərfi nədən ibarətdir

bazal metabolizm — sakit vəziyyətdə tənəffüsə, ürəyin, beynin işinə, temperaturun saxlanmasına sərf olunan enerji; insanların çoxunda sərfiyyatın ən böyük hissəsidir;
qidanın termik effekti — həzm və mənimsəməyə sərf, gündəlik sərfiyyatın təxminən onda biri; zülallı qidada daha yüksəkdir;
fiziki aktivlik — həm məşqlər, həm də gündəlik hərəkət: yeriş, ev işləri; ən dəyişkən komponentdir.

Bazal metabolizm əzələ kütləsindən, yaşdan, cinsdən, qalxanabənzər vəzin vəziyyətindən asılıdır; uzunmüddətli yetərsiz qidalanmada azalır.

Necə tənzimlənir

İştahı və enerji sərfini beyin (hipotalamus) hormonlar vasitəsilə idarə edir: piy toxumasından leptin, insulin, bağırsaq hormonları. Buna görə balans sadə hesab deyil: arıqlayarkən orqanizm sərfiyyatı qismən azaldır və aclıq hissini gücləndirir, bu da nəticəni saxlamağı çətinləşdirir. Balansa yuxu, stress, dərmanlar (məsələn, qlükokortikoidlər, bəzi antidepressantlar və antipsixotiklər), hormonal pozuntular təsir edir.

Klinik əhəmiyyəti

Uzunmüddətli müsbət enerji balansı artıq bədən çəkisinə və piylənməyə, onlar vasitəsilə isə 2-ci tip şəkərli diabetə, arterial hipertenziyaya, qaraciyərin piylənməsinə gətirib çıxarır. Mənfi balans piylənmənin müalicəsinin əsasını təşkil edir: adətən əzələ itkisinə səbəb olan sərt ac pəhrizlər deyil, fiziki aktivliyin artırılması ilə birlikdə mülayim enerji çatışmazlığı tövsiyə edilir. Qeyri-ixtiyari mənfi balans xəstəlik əlamətidir: hipertireoz, dekompensasiya olunmuş diabet, onkoloji proses, malabsorbsiya, depressiya.

Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir

Piylənmə, metabolik sindrom, bədən çəkisi çatışmazlığı, qidalanma çatışmazlığı, qidalanma pozuntuları, hipotireoz və hipertireoz. Çəki görünən səbəb olmadan bir neçə ay ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişirsə, həkimə müraciət etmək lazımdır.