Metabolism

Metabolizm (maddələr mübadiləsi) qidanın enerjiyə və hüceyrələr üçün tikinti materialına çevrildiyi orqanizmdəki bütün kimyəvi reaksiyaların məcmusudur.

Sinonimlər: Maddələr mübadiləsi

Metabolizm həyatı saxlayan kimyəvi çevrilmələrin məcmusudur: qidanın həzmi və mənimsənilməsi, enerjinin alınması, toxumaların qurulması və yenilənməsi, tullantıların xaric edilməsi. O, hətta yuxuda belə fasiləsiz gedir və fermentlər, hormonlar və sinir sistemi tərəfindən idarə olunur.

Prosesin mahiyyəti

Maddələr mübadiləsi bir-biri ilə bağlı iki tərəfi əhatə edir:

katabolizm — mürəkkəb molekulların (karbohidratların, yağların, zülalların) enerji ayrılması ilə parçalanması;
anabolizm — enerji sərf etməklə yeni maddələrin sintezi: əzələ zülalları, qlikogen, yağlar, hormonlar.

Karbohidrat, lipid (yağ), zülal, su-duz və mineral mübadiləsi fərqləndirilir. Sutkalıq enerji sərfi əsas (bazal) mübadilədən — tənəffüsə, ürəyin işinə, temperaturun saxlanmasına sərf olunan enerjidən, — fiziki fəallığa və qidanın həzminə sərf olunan enerjidən ibarətdir. Bazal mübadilə ən böyük hissəni təşkil edir və əzələ kütləsindən, yaşdan, cinsdən, qalxanabənzər vəzin funksiyasından asılıdır.

Əsas tənzimləyicilər insulin və qlükaqon, qalxanabənzər vəz hormonları, kortizol, adrenalin, böyümə hormonu, cinsi hormonlar, həmçinin piy toxuması və bağırsaq hormonlarıdır.

Klinik əhəmiyyəti

«Yavaş» və ya «sürətli» metabolizm ifadələri artıq çəkini izah etmək üçün tez-tez işlədilir, lakin eyni cinsdən, yaşdan və bədən quruluşundan olan insanlarda bazal mübadilənin fərqləri adətən kiçikdir. Qidalanma, fiziki fəallıq, yuxu və əzələ kütləsi daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Mübadilənin real yavaşlaması, məsələn, hipotireozda olur — bu, analizlərlə yoxlanılır.

Metabolik sağlamlığı sadə göstəricilər qiymətləndirməyə kömək edir: bədən kütləsi indeksi, bel çevrəsi, arterial təzyiq, qlükoza və qlikozilləşmiş hemoqlobin, lipid profili, qalxanabənzər vəzin funksiyası. «Metabolizmi sürətləndirən» vasitələrin, qida əlavələrinin və «detoks»ların faydası sübut olunmayıb.

Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir

şəkərli diabet, prediabet və karbohidrat mübadiləsinin digər pozuntuları;
piylənmə və metabolik sindrom;
dislipidemiyalar və ateroskleroz;
podaqra və hiperurikemiya;
hipotireoz və tireotoksikoz;
osteoporoz və kalsium mübadiləsinin pozuntuları;
irsi mübadilə xəstəlikləri — neonatal skrininqlə aşkarlanan fenilketonuriya və digər fermentopatiyalar.