Dəmir çatışmazlığı

Dəmir hemoqlobinin, əzələ mioqlobininin və bir çox fermentin tərkibinə daxildir. Orqanizm onun ehtiyatını ferritin şəklində — ilk növbədə qaraciyərdə, dalaqda və sümük iliyində saxlayır. Çatışmazlıq tədricən inkişaf edir: əvvəlcə ehtiyatlar tükənir, sonra toxumalara dəmir təchizatı pozulur və yalnız son mərhələdə hemoqlobin düşür. Buna görə çox insanda, xüsusən reproduktiv yaşda olan qadınlarda dəmir çatışmazlığı artıq mövcud olur, ümumi qan analizi isə hələ normal qalır.

Səbəblər və risk amilləri

• xroniki qan itkisi: bol aybaşı, mədə və bağırsaqdan gizli qanaxmalar (xoralar, poliplər, şişlər, babasil), tez-tez donorluq;
• artan tələbat: hamiləlik və əmizdirmə, uşaq və yeniyetmələrdə sürətli böyümə dövrü, intensiv məşqlər;
• sorulmanın pozulması: seliakiya, atrofik qastrit, helikobakter infeksiyası, mədə və bağırsaq əməliyyatları, turşuluğu azaldan dərmanların uzun müddət qəbulu;
• hem dəmiri ilə zəngin məhsulların (ət, qaraciyər, balıq) az olduğu qidalanma.

Simptomlar

Artan yorğunluq, diqqətin zəifləməsi, əsəbilik, saç tökülməsi, dırnaqların kövrəkliyi və qaşıqvari forması, dodaq künclərində çatlar, dəri quruluğu, təbaşirə, buza və ya çiy xəmirə meyil, narahat ayaqlar sindromu. Uşaqlarda inkişafda gecikmə ola bilər.

Diaqnostika

Ehtiyatların əsas göstəricisi ferritindir: böyüklərdə təxminən 30 mkq/l-dən aşağı dəyər adətən çatışmazlığı göstərir. İltihab zamanı ferritin artdığı üçün o, C-reaktiv zülal, serum dəmiri, transferrin və transferrinin doyma faizi ilə birlikdə qiymətləndirilir. Səbəbin axtarılması mütləqdir: kişilərdə və menopauzadan sonrakı qadınlarda mədə-bağırsaq traktının müayinəsi, qadınlarda aybaşı qan itkisinin qiymətləndirilməsi, göstərişə görə seliakiyaya analiz.

Müalicə

Səbəb aradan qaldırılır və ehtiyatlar bərpa olunur. Adətən dəmir preparatları daxilə təyin edilir; həblərə dözümsüzlükdə, sorulma pozulduqda, qabarıq çatışmazlıqda və ya ehtiyatları tez bərpa etmək lazım olduqda venadaxili yeridilmə tətbiq olunur. Effektivlik ferritinə görə izlənilir. Qidalanma vacibdir, lakin qabarıq çatışmazlığı adətən yalnız pəhrizlə aradan qaldırmaq olmur. Preparatı, formasını və müalicə müddətini həkim müəyyən edir.

Profilaktika

Ət, balıq, paxlalılar və C vitamini ilə zəngin məhsullardan ibarət balanslı qidalanma; çay və qəhvəni yemək zamanı içməmək daha yaxşıdır. Hamilələrə və risk qruplarına profilaktikanı həkim seçir.

Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli

• qara, qətranabənzər nəcis, qanlı və ya “qəhvə çöküntüsü” rəngli qusma;
• nəcisdə qan, səbəbsiz arıqlama;
• sakit vəziyyətdə təngnəfəslik, döş qəfəsində ağrı, huşunu itirmə;
• bir saat ərzində gigiyenik bağlamanı isladan uşaqlıq qanaxması.

Güclü qanaxma və ya huşun itməsində təcili tibbi yardım (103) çağırın.