Gənə sancması və ya çiy südlə ötürülən, mərkəzi sinir sistemini zədələyən və ifliclərə səbəb ola bilən virus infeksiyasıdır.
Gənə ensefaliti təbii ocaqlı virus infeksiyasıdır: gənə ensefaliti virusu baş və onurğa beynini, onların qişalarını zədələyir. Xəstəlik Avropa və Asiyanın meşəlik ərazilərində yayılıb və əsasən müəyyən endemik bölgələrdə qeydə alınır, buna görə risk istirahət və ya iş yerindən asılıdır. Spesifik antiviral müalicə olmadığından profilaktika həlledici rol oynayır.
Səbəblər və risk amilləri
Virus yoluxmuş iksod gənəsinin sancması ilə, həmçinin çiy (qaynadılmamış) keçi və ya inək südü içdikdə ötürülür. Gənələrin aktiv olduğu mövsümdə — yazdan payıza qədər — meşəbəyilər, ovçular, turistlər və bağ sahibləri daha çox risk altındadır. Xəstəlik insandan insana keçmir.
Simptomlar
İnkubasiya dövrü çox vaxt 7–14 gündür. Bir çox xəstədə gediş iki fazalı olur:
- birinci faza — qripə bənzər qızdırma, baş və əzələ ağrısı, zəiflik, bir neçə gün davam edir;
- sonra görünən yaxşılaşma dövrü gəlir;
- ikinci faza — qızdırmanın yenidən qalxması və sinir sisteminin zədələnmə əlamətləri: şiddətli baş ağrısı, qusma, boyun əzələlərinin rigidliyi (meningit), şüur pozğunluqları, qıcolmalar (ensefalit), boyun və qol əzələlərinin süst iflici.
Xəstələrin bir qismində parezlər, yaddaş pozğunluqları və yorğunluq kimi davamlı nəticələr qalır.
Diaqnostika
Gənə sancması və ya endemik ərazidə olma faktı nəzərə alınır. Diaqnoz qanda və onurğa beyni mayesində virusa qarşı IgM anticisimlərinin aşkarlanması ilə təsdiqlənir. Lümbal punksiya, göstəriş olduqda baş beynin MRT-si aparılır.
Müalicə
Müalicə stasionarda aparılır və orqanizmin funksiyalarını dəstəkləməyə yönəlir: kəllədaxili təzyiqin azaldılması, qıcolma əleyhinə terapiya, lazım olduqda süni ağciyər ventilyasiyası və reabilitasiya. Antibiotiklər təsirsizdir.
Profilaktika
- vaksinasiya — endemik ərazilərin sakinləri və qonaqları üçün ən etibarlı qorunma üsuludur (bir neçə dozadan ibarət kurs və təkrar peyvəndlər);
- qoruyucu geyim, repellentlər, gəzintidən sonra bədənin yoxlanılması;
- gənənin tez çıxarılması; endemik bölgələrdə onu müayinəyə təhvil vermək olar;
- yalnız qaynadılmış və ya pasterizə edilmiş süd içmək.
İmmunoqlobulinlə təcili profilaktika hər ölkədə tətbiq edilmir, qərarı həkim verir.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli
Gənə sancmasından sonra qusma ilə şiddətli baş ağrısı, boyun əzələlərinin gərginliyi, şüurun dolaşması, qıcolmalar, qol və ya ayaqlarda zəiflik, udma və ya tənəffüsün pozulması zamanı təcili tibbi yardım (103) çağırın.
