Gənə ensefaliti iksod gənələrinin sancması, bəzən çiy süd vasitəsilə ötürülən virus infeksiyasıdır və baş və onurğa beyni ilə onların qişalarını zədələyir. Çox vaxt iki dalğalı qızdırma ilə gedir. Spesifik müalicə yoxdur, ən etibarlı qoruma peyvənddir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Gənə virus ensefaliti
- gənə ensefaliti virusu infeksiyası
- gənə mənşəli ensefalit
- yaz-yay ensefaliti
- iki dalğalı süd qızdırması
Xəstəlik haqqında
Gənə ensefaliti mərkəzi sinir sistemini zədələyən virus infeksiyasıdır. Onu flavivirus ailəsinə aid gənə ensefaliti virusu törədir. Xəstəlik təbii-ocaqlı xarakter daşıyır: virus təbiətdə iksod gənələri ilə xırda gəmiricilər, quşlar və heyvanlar arasında dövr edir, insan isə təsadüfən – gənə sancdıqda və ya yoluxmuş heyvanın çiy südünü içdikdə yoluxur.
Xəstəlik Avropanın və Asiyanın mülayim iqlimli meşəlik ərazilərində yayılıb. Virusun Avropa, Sibir və Uzaq Şərq alt tipləri fərqləndirilir; sonuncular daha ağır gedişlə xarakterizə olunur. Yoluxma əsasən yazın sonu və yay aylarında, gənələrin ən aktiv olduğu dövrdə baş verir, isti payızda da mümkündür. Endemik ölkələrə turizm, iş və ya qohum ziyarəti üçün səfər edənlər, həmçinin orada meşədə, bağda, çəmənlikdə vaxt keçirənlər risk altındadır.
Yoluxmuş insanların bir qismində infeksiya əlamətsiz və ya yüngül qızdırma kimi keçir. Əlamətli formada isə əvvəlcə qripəbənzər dövr, bir müddət yaxşılaşmadan sonra sinir sisteminin zədələnməsi inkişaf edə bilər. Xəstəlik qalıcı nevroloji nəticələrlə, ağır hallarda ölümlə nəticələnə bilər. Uşaqlarda adətən daha yüngül, ahıl yaşlı insanlarda isə daha ağır keçir. Spesifik müalicə olmadığı üçün peyvənd və gənə sancmalarından qorunma əsas müdafiə vasitəsidir.
Səbəbləri
Xəstəliyin törədicisi gənə ensefaliti virusudur. O, gənənin tüpürcək vəzilərində olur və sancmanın ilk dəqiqələrindən qana keçə bilər. Yoluxma yolları və risk amilləri:
- yoluxmuş gənənin sancması – əsas yol; gənələr hündür otlarda, kolluqlarda, meşə kənarlarında olur və insana paltar vasitəsilə keçir;
- qaynadılmamış süd – yoluxmuş keçi, qoyun və ya inəyin çiy südü və ondan hazırlanmış pendir, qatıq kimi məhsullar; bu yolla bir ailədə və ya kənddə qrup halında xəstələnmə mümkündür;
- gənəni çılpaq əllə əzmək – virus dəridəki mikrozədələr və ya selikli qişalar vasitəsilə daxil ola bilər;
- endemik ərazilərdə olmaq – meşə və çəmənliklərdə işləyənlər (meşəbəyilər, çobanlar, geoloqlar, hərbçilər), ovçular, balıqçılar, turistlər, bağ sahibləri;
- peyvəndin olmaması və ya natamam kursu – risk qrupunda olanlar üçün əsas qarşısıalınan amil;
- yaş – ahıl yaşlı insanlarda xəstəlik daha ağır keçir və nevroloji nəticələr daha çox qalır.
Xəstəlik insandan insana adi təmasla ötürülmür, xəstə ətrafdakılar üçün yoluxucu deyil.
Formaları
- qızdırma forması – sinir sisteminin zədələnmə əlamətləri olmadan hərarət, halsızlıq, baş və əzələ ağrıları; ən yüngül forma;
- meningeal forma – beyin qişalarının iltihabı (meningit): güclü baş ağrısı, qusma, ənsə əzələlərinin gərginliyi; ən çox rast gəlinən nevroloji forma;
- meningoensefalitik forma – beyin toxumasının zədələnməsi: şüur pozuntusu, qıcolmalar, nitq və hərəkət pozuntuları;
- poliomielitik forma – onurğa beyninin hərəki neyronlarının zədələnməsi; boyun, çiyin və qol əzələlərinin süstlüyü və iflici («sallanan baş» əlaməti);
- xroniki (proqressiv) forma – nadir; sinir sisteminin zədələnməsi aylar və illər ərzində davam edir.
Klinik mənzərə
İnkubasiya dövrü adətən bir-iki həftədir, bəzən daha qısa (süd yolu ilə yoluxmada) və ya daha uzun olur. Avropa alt tipində xəstəlik çox vaxt iki dalğa ilə gedir.
Birinci dalğa bir neçə gün davam edir:
- hərarətin yüksəlməsi, üşütmə, halsızlıq;
- baş, əzələ və oynaq ağrıları;
- ürəkbulanma, iştahsızlıq;
- sonra bir neçə gündən bir həftəyədək davam edən, əlamətlərin olmadığı və ya azaldığı dövr.
İkinci dalğa – sinir sisteminin zədələnməsi:
- yenidən yüksək hərarət, güclü baş ağrısı, təkrarlanan qusma;
- ənsə əzələlərinin gərginliyi, işığa və səsə həssaslıq;
- yuxululuq, ləngimə, şüurun qarışması, qıcolmalar;
- ətraflarda, boyun və çiyin əzələlərində zəiflik və iflic;
- əllərdə titrəmə, yerişin və koordinasiyanın pozulması;
- üz əzələlərinin asimmetriyası, udqunma və nitq pozuntuları.
Uzaq Şərq alt tipində xəstəlik çox vaxt bir dalğa ilə, kəskin və ağır başlayır. Uşaqlarda meningeal forma üstünlük təşkil edir və adətən yaxşı sonluqla bitir. Gənə sancan yerdə çox vaxt yalnız kiçik qızartı olur və tez keçir. Sancma yerində genişlənən halqavari qızartı isə gənə ensefaliti üçün deyil, Laym borreliozu üçün xarakterikdir və əlavə müalicə tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər gənə sancmasından sonrakı həftələrdə və ya endemik regiondan qayıtdıqdan sonra hərarət, güclü baş ağrısı, qusma, ənsə gərginliyi, yuxululuq, şüur pozuntusu, qıcolma və ya ətraflarda zəiflik yaranırsa. Belə hallarda dərhal 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz klinik əlamətlər, epidemioloji məlumatlar və laborator testlər əsasında qoyulur. Həkim gənə sancması, endemik ərazilərə səfər, çiy süd içmək, peyvəndin olub-olmaması barədə soruşur, nevroloji müayinə aparır.
- qanda virusa qarşı IgM və IgG anticisimləri – əsas diaqnostik test; IgM-in aşkarlanması kəskin infeksiyanı göstərir. Peyvənd olunmuş insanlarda nəticələrin şərhi çətinləşə bilər;
- lümbal punksiya – onurğa beyni mayesinin müayinəsi: iltihab əlamətləri və maye daxilində spesifik anticisimlər;
- PZR (polimeraz zəncirvari reaksiya) – birinci dalğada qanda virusun genetik materialının aşkarlanması;
- ümumi qan analizi – birinci dalğada leykositlərin və trombositlərin azalması mümkündür;
- beynin MRT-si – zədələnmə nahiyələrini aşkar etmək və digər xəstəlikləri istisna etmək üçün;
- elektroensefaloqrafiya – qıcolmalar və şüur pozuntularında.
Differensial diaqnostika digər virus və bakterial meningit və ensefalitlər, Laym borreliozu, gənə ilə ötürülən digər infeksiyalar (məsələn, Krım-Konqo hemorragik qızdırması), qrip və insultla aparılır.
Ağırlaşmalar
- qalıcı iflic və əzələ zəifliyi – xüsusilə boyun, çiyin və qol əzələlərində;
- yaddaş, diqqət və konsentrasiya pozuntuları, uzun sürən baş ağrıları;
- epilepsiya – təkrarlanan qıcolmalar;
- eşitmə və tarazlıq pozuntuları;
- uzun sürən asteniya, yuxu pozuntuları, depressiya;
- ağır hallarda – beyin ödemi, tənəffüs çatışmazlığı, ölüm.
Müalicə
Gənə ensefalitinin virusa birbaşa təsir edən spesifik müalicəsi yoxdur. Müalicə orqanizmi xəstəlikdən keçirməyə, beynin zədələnməsini məhdudlaşdırmağa və ağırlaşmaların qarşısını almağa yönəlir. Sinir sisteminin zədələnmə əlamətləri olan xəstə mütləq infeksion və ya nevroloji stasionarda müalicə olunur, ağır hallarda reanimasiya şöbəsinə yerləşdirilir.
- rejim – kəskin dövrdə yataq rejimi, sakit şərait, işıq və səsdən qorunma;
- maye balansının saxlanılması – ağızdan və ya venadaxili yolla, susuzlaşmanın və elektrolit pozuntularının korreksiyası;
- simptomatik müalicə – hərarətsalıcı və ağrıkəsici vasitələr, qusmaya qarşı preparatlar;
- beyin ödeminin müalicəsi – həkimin təyin etdiyi xüsusi preparatlarla, ciddi nəzarət altında;
- qıcolmalara qarşı vasitələr – qıcolmalar olduqda;
- reanimasiya tədbirləri – tənəffüs pozuntularında süni tənəffüs aparatı ilə dəstək;
- erkən reabilitasiya – vəziyyət sabitləşən kimi.
Antibiotiklər virusa təsir etmir; onlar yalnız bakterial ağırlaşmalar və ya eyni vaxtda Laym borreliozu aşkarlandıqda təyin edilir. Spesifik immunoqlobulinin effektivliyi beynəlxalq tövsiyələrdə təsdiqlənməyib.
Nə etmək olmaz: gənə sancmasından sonra hərarət yarandıqda evdə «soyuqdəymə» kimi müalicə olmaq, ikinci dalğanın əlamətlərini gözləmək, həkim təyinatı olmadan antibiotik və ya digər dərmanlar qəbul etmək. Uşaqlarda hərarəti salmaq üçün asetilsalisil turşusu (aspirin) heç vaxt istifadə edilməməlidir.
Reabilitasiya
Sinir sisteminin zədələnməsindən sonra bərpa uzun çəkə bilər – aylar, bəzən daha çox. Reabilitasiya nevroloq və reabilitoloqun nəzarəti altında aparılır və fizioterapiya, müalicəvi bədən tərbiyəsi, ergoterapiya, nitq terapiyası, koqnitiv məşqlər və psixoloji dəstəyi əhatə edir. Xəstəlikdən sonra bir müddət ağır fiziki yükdən və alkoqoldan çəkinmək tövsiyə olunur.
Profilaktika
- peyvənd – endemik regionlarda yaşayan və ora səfər edənlər üçün əsas və ən etibarlı qoruma üsulu; ÜST endemik ərazilərdə peyvəndi tövsiyə edir. Kursu səfərdən xeyli əvvəl planlaşdırmaq lazımdır, sürətləndirilmiş sxemlər də mövcuddur;
- qoruyucu geyim – meşədə açıq rəngli, uzunqol, örtülü geyim, şalvarın corab və ya çəkmə içinə salınması, baş örtüyü;
- repellentlər – gənələri dəf edən vasitələrin dəriyə və paltara təlimata uyğun tətbiqi;
- özünü yoxlama – gəzintidən sonra bədənin (xüsusilə qoltuqaltı, qasıq, baş dərisi, qulaqarxası nahiyə) və paltarın, həmçinin ev heyvanlarının yoxlanılması;
- gənənin tez və düzgün çıxarılması – nazik cımbızla dəriyə yaxın tutub bərabər qüvvə ilə dartmaq, gövdəsini əzməmək; özünüz çıxara bilmirsinizsə, tibb məntəqəsinə müraciət edin;
- yalnız qaynadılmış və ya pasterizə olunmuş süd içmək, xüsusilə endemik ərazilərdə;
- istirahət yerinin seçilməsi – hündür otlardan və kolluqlardan uzaq, təmizlənmiş sahələrdə dincəlmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Gənə sancmasından sonra infeksionistə və ya ailə həkiminə, uşaqlarda pediatra müraciət edin. Sinir sisteminin zədələnmə əlamətləri olduqda müalicəni infeksionist və nevroloq birlikdə aparır.
Yadda saxla!
- Gənə ensefalitindən qorunmanın ən etibarlı yolu peyvənddir – endemik regiona səfərdən əvvəl bunu planlaşdırın.
- Gənəni cımbızla, əzmədən çıxarın və sancma tarixini qeyd edin.
- Sancmadan sonra bir neçə həftə ərzində hərarəti və ümumi vəziyyəti izləyin.
- Qızdırmanın ikinci dalğasında güclü baş ağrısı, qusma və şüur pozuntusu təcili vəziyyətdir – 103-ə zəng edin.
- Endemik ərazilərdə çiy süd içməyin.
Suallar və cavablar
Xeyr. Gənələrin yalnız bir hissəsi virus daşıyır və yoluxmuş gənə sancdıqda da hər insanda xəstəlik inkişaf etmir. Lakin endemik ərazilərdə hər sancmadan sonra bir neçə həftə vəziyyəti izləmək və hərarət yaranarsa həkimə müraciət etmək lazımdır.
Əsas kurs bir neçə dozadan ibarətdir və ideal halda gənə mövsümündən və ya səfərdən xeyli əvvəl başlanmalıdır. Vaxt az olduqda sürətləndirilmiş sxemlər mövcuddur. Qorumanı saxlamaq üçün vaxtaşırı təkrar dəstəkləyici peyvənd lazımdır; sxemi həkim seçir.
Gənəni nazik cımbızla dəriyə mümkün qədər yaxın tutub yavaşca, bərabər qüvvə ilə yuxarı dartmaq lazımdır – burmadan, qırmadan və gövdəsini sıxmadan. Gənəni çılpaq barmaqlarla tutmayın, ona yağ, spirt sürtməyin, alovla yandırmayın. Ağız hissəsi dəridə qalarsa və asanlıqla çıxmırsa, iynə ilə qazımayın – yer adətən özü sağalır. Sonra yeri antiseptiklə işləyin, əllərinizi sabunla yuyun və sancma tarixini qeyd edin; özünüz çıxara bilmirsinizsə, tibb məntəqəsinə müraciət edin.
Gənə ensefalitinin qarşısını alan dərman yoxdur və antibiotiklər virusa təsir etmir. Bəzi hallarda həkim Laym borreliozunun profilaktikası üçün antibiotik təyin edə bilər, lakin bu qərarı yalnız həkim qəbul edir. Özbaşına dərman qəbulu əlamətləri gizlədə və diaqnozu çətinləşdirə bilər.
Xeyr, gənə ensefaliti insandan insana adi təmasla, hava-damcı yolu ilə və ya ümumi qab-qacaqla ötürülmür. Lakin eyni ərazidə olan və eyni çiy südü içən ailə üzvləri də risk altında ola bilər, buna görə onların vəziyyətini də izləmək lazımdır.
Xəstəlikdən sonra adətən uzunmüddətli, çox vaxt ömürlük immunitet formalaşır. Təkrar yoluxma çox nadirdir. Lakin bu immunitet gənələrlə ötürülən digər infeksiyalardan qorumur, buna görə gənə sancmalarından qorunma qaydalarına əməl etmək vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
