Qızın həyatında ilk aybaşı — cinsi yetişkənliyin əsas mərhələsi; adətən 12–13 yaşda, süd vəzilərinin böyüməyə başlamasından 2–3 il sonra baş verir.
Sinonimlər: İlk menstruasiya
Menarxe reproduktiv dövrün başlanğıcını bildirən ilk aybaşı qanaxmasıdır. O, «hipotalamus — hipofiz — yumurtalıqlar» oxunun yetişməsini əks etdirir: qonadotropinlərin təsiri ilə yumurtalıqlar estrogen hasil etməyə başlayır, endometri böyüyür və sonra qopur. Menarxe cinsi yetişkənliyin başlanğıcı deyil, onun son mərhələlərindən biridir.
Mahiyyəti və müddətləri
Qızlarda cinsi yetişkənlik adətən 8–13 yaşda süd vəzilərinin böyüməsi (telarxe) ilə başlayır, sonra qasıq nahiyəsində tüklənmə yaranır, boy sürətlə artır. Menarxe bir qayda olaraq telarxedən 2–3 il sonra, orta hesabla 12–13 yaşda baş verir. Təxminən 10–15 yaş normal hesab olunur. İlk aybaşından sonra boy artımı davam edir, lakin yavaşlayır.
Menarxedən sonrakı ilk 1–2 ildə sikllər çox vaxt nizamsız və anovulyator olur — bu fizioloji haldır. Buna baxmayaraq, yeniyetmələrdə də aybaşılar arasındakı interval adətən 21–45 gün, qanaxma isə 7 gündən çox olmur.
Klinik əhəmiyyəti
- menarxe yaşına irsiyyət, bədən çəkisi, qidalanma, fiziki yüklənmə, xroniki xəstəliklər təsir edir;
- erkən menarxe gələcəkdə süd vəzisi xərçəngi və metabolik pozğunluqların bir qədər yüksək riski ilə bağlıdır;
- yeniyetmələrə aybaşının nə olduğunu, gigiyena vasitələrindən necə istifadə etməyi və sikl təqvimini necə aparmağı əvvəlcədən izah etmək vacibdir;
- insan papilloma virusuna qarşı peyvəndin cinsi həyata başlamazdan əvvəl edilməsi tövsiyə olunur.
Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir
- 15 yaşa qədər və ya döş böyüməsinin başlanmasından 3 il sonra menarxenin olmaması — birincili amenoreya; mümkün səbəblər: konstitusional gecikmə, çəki çatışmazlığı, Terner sindromu, cinsiyyət orqanlarının inkişaf qüsurları, endokrin pozğunluqlar;
- vaxtından əvvəl cinsi yetişkənlik — 8 yaşdan əvvəl yetişkənlik əlamətləri, 10 yaşdan əvvəl menarxe;
- ağrılı aybaşı (birincili dismenoreya), bol qanaxmalar — bəzən qanın laxtalanma pozğunluqlarının (Villebrand xəstəliyinin) ilk əlaməti.
Aybaşı 7 gündən uzun sürərsə, pedi 1–2 saatdan tez dəyişmək lazım gələrsə, qanaxma zəiflik və ya başgicəllənmə ilə müşayiət olunarsa, eləcə də qızın dərsləri buraxmasına səbəb olan güclü ağrıda uşaq ginekoloquna müraciət edin. Solğunluq və huşunu itirmə ilə müşayiət olunan çox bol qanaxmada təcili tibbi yardım (103) çağırın.
Əlaqəli terminlər
- Menstrual sikl
- Birincili amenoreya
- Amenoreya
- Dismenoreya
- Ovulyasiya
- Terner sindromu
- Aybaşının gecikməsi
- Premenstrual sindrom
