Oksidativ stress — hüceyrələrdə antioksidant sistemin zərərsizləşdirə biləcəyindən çox aktiv oksigen formalarının yarandığı disbalansdır.
Sinonimlər: Oksidləşdirici stress
Normal maddələr mübadiləsi zamanı, ilk növbədə mitoxondrilərin işi nəticəsində, hüceyrələrdə daim aktiv oksigen formaları — sərbəst radikallar yaranır. Az miqdarda onlar lazımdır: siqnalların ötürülməsində iştirak edir və immun hüceyrələrə mikrobları məhv etməyə kömək edir. Artıq radikalları antioksidant fermentlər (superoksiddismutaza, katalaza, qlutationperoksidaza) və qidadan alınan maddələr — C və E vitaminləri, karotinoidlər zərərsizləşdirir. Tarazlıq oksidləşdiricilərin xeyrinə pozulduqda oksidativ (oksidləşdirici) stressdən danışılır.
Prosesin mahiyyəti
Artıq radikallar hüceyrə membranlarının yağlarını (lipidlərin peroksid oksidləşməsi), zülalları və DNT-ni zədələyir. Bu, hüceyrələrin işini pozur, iltihabı başladır və onların ölümünə və ya mutasiyalara səbəb ola bilər. Oksidativ stress ayrıca xəstəlik və ya diaqnoz deyil, bir çox xəstəliyin patogenezində iştirak edən ümumi toxuma zədələnməsi mexanizmidir.
Onu nə gücləndirir
- siqaret çəkmə və çirkli hava;
- həddindən artıq alkoqol qəbulu;
- piylənmə, şəkərli diabet zamanı yüksək qlükoza səviyyəsi;
- xroniki iltihab və infeksiyalar;
- ultrabənövşəyi şüalar, ionlaşdırıcı şüalanma, bəzi dərmanlar və toksinlər;
- bərpa olmadan çox intensiv fiziki yüklər.
Klinik əhəmiyyəti
Klinik praktikada oksidativ stress rutin olaraq ölçülmür: təklif olunan kommersiya «antioksidant status analizləri» diaqnostika və müalicə üçün sübut olunmuş dəyərə malik deyil. Həmçinin iri randomizə olunmuş tədqiqatlar antioksidant əlavələrinin (E, C vitaminləri, beta-karotin) ürək-damar xəstəliklərinin və xərçəngin profilaktikası üçün faydasını təsdiq etməyib; siqaret çəkənlərdə beta-karotin hətta ağciyər xərçəngi riskini artırıb. Buna görə müasir tövsiyələr həblərə deyil, həyat tərzinə üstünlük verir: siqaretdən imtina, tərəvəz, meyvə və tam taxıllarla zəngin qidalanma, mütəmadi fiziki fəallıq, çəkiyə və qlükozaya nəzarət.
Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir
Oksidativ stress ateroskleroz və ürəyin işemik xəstəliyinin, şəkərli diabet ağırlaşmalarının (damarların, böyrəklərin, sinirlərin, torlu qişanın zədələnməsi), xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyinin, neyrodegenerativ xəstəliklərin (Alsheymer və Parkinson xəstəlikləri), qaraciyərin qeyri-alkoqol piy xəstəliyinin, kataraktanın, həmçinin qocalma və kanserogenez proseslərinin inkişaf halqalarından biri kimi qiymətləndirilir.
