Homeostaz — orqanizmin daxili mühitin sabitliyini qoruma qabiliyyətidir: temperatur, təzyiq, qlükoza, su, duzlar və turşuluq səviyyəsi.
Homeostaz orqanizmin daxili mühitinin nisbi sabitliyi və onu qoruyan mexanizmlərin məcmusudur. Hüceyrələr yalnız dar şərait diapazonunda normal işləyə bilir, buna görə də orqanizm ən vacib parametrləri daim izləyir və kənarlaşmaları düzəldir. Termini Klod Bernarın «daxili mühit» sabitliyi haqqında fikirlərini inkişaf etdirən amerikalı fizioloq Uolter Kennon daxil edib.
Mahiyyəti və mexanizmləri
Əsas prinsip mənfi əks-əlaqədir: sensorlar (reseptorlar) kənarlaşmanı hiss edir, tənzimləmə mərkəzi (çox vaxt hipotalamus) onu qiymətləndirir, icraçı orqanlar isə göstəricini normaya qaytarır. Məsələn, həddindən artıq qızma zamanı tərləmə güclənir və dəri damarları genişlənir, soyuma zamanı isə titrəmə yaranır. Tənzimləməni sinir sistemi, o cümlədən vegetativ sinir sistemi, hormonları ilə endokrin sistem və immun sistem təmin edir.
- Bədən temperaturu — təxminən 36–37 °C səviyyəsində saxlanılır.
- Qanda qlükoza — insulin onu azaldır, qlükaqon və kortizol isə artırır.
- Su və elektrolitlər — böyrəklər, antidiuretik hormon və aldosteron maye həcmini, natrium və kaliumu tənzimləyir.
- Turşu-qələvi müvazinəti — qanın pH-ı təxminən 7,35–7,45 həddində bufer sistemləri, ağciyərlər və böyrəklər tərəfindən saxlanılır.
- Arterial təzyiq və qan qazları — baroreseptorlar, xemoreseptorlar və tənəffüs mərkəzi ilə tənzimlənir.
Klinik əhəmiyyəti
Bir çox xəstəliyi homeostazın pozulması kimi nəzərdən keçirmək olar: şəkərli diabetdə hiper- və hipoqlikemiya, asidoz, susuzlaşma, hipokaliemiya və hiponatriemiya, hipertermiya və hipotermiya. Qan analizləri — qlükoza, elektrolitlər, kreatinin, qan qazları — mahiyyətcə homeostazın vəziyyətini qiymətləndirir. İntensiv terapiyada əsas vəzifə orqanizm özünütənzimləməni bərpa edənə qədər həyati göstəriciləri qorumaqdır. Yaşla kompensasiya ehtiyatları azalır, buna görə yaşlılarda susuzlaşma, isti hava və ya infeksiya daha tez ağır vəziyyətə gətirir.
Hansı xəstəliklərlə bağlıdır
Şəkərli diabet, böyrək və böyrəküstü vəzi xəstəlikləri, qalxanabənzər vəz xəstəlikləri, ürək və tənəffüs çatışmazlığı, sepsis, maye itkisi ilə ağır bağırsaq infeksiyaları. Homeostazın kobud pozulmasının əlamətləri — huşun qarışıqlığı, kəskin zəiflik, qıcolmalar, tez tənəffüs, sidik ifrazının olmaması — təcili tibbi yardım (103) çağırılmasını tələb edir.
