Neytrofillər orqanizmi infeksiyalardan qorumaqda əsas rol oynayan ağ qan hüceyrələrinin xüsusi növüdür. Bu səhifədə neytrofillərin azalmasının səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər və hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Hematoloq İmmunoloq İnfeksionist Onkoloq Revmatoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Neytrofillər orqanizmi infeksiyalardan qorumaqda əsas rol oynayan ağ qan hüceyrələrinin xüsusi növüdür. Onlar qranulositlər qrupuna aiddir və sümük iliyində əmələ gəlir. Yetkin neytrofillərin ömrü bir neçə saatdan bir neçə günə qədər davam edir. Öz funksiyalarını yerinə yetirdikdən sonra hüceyrələr parçalanır, qalıqları isə qaraciyər və dalaqda utilizasiya olunur. Neytrofillərin əsas vəzifəsi yad mikroorqanizmləri, əsasən bakteriyaları tanımaq və məhv etməkdir. Bu hüceyrələr iltihab ocağına ilk çatan hüceyrələrdir və faqositoz – patogenlərin «udulması» prosesi vasitəsilə zərərli agentləri zərərsizləşdirir. Neytrofillərin azaldığı deyildikdə, bu, qan analizində onların miqdarının normadan aşağı olduğu nəzərdə tutulur. Bu vəziyyət neytropeniya adlanır. O, həm müvəqqəti və təhlükəsiz ola bilər, həm də immun sisteminin işində ciddi pozğunluqlardan xəbər verə bilər. Neytrofil səviyyəsinin azalması ilkin (anadangəlmə) və ya ikincili (xəstəliklər yaxud xarici amillərin təsiri nəticəsində qazanılmış) ola bilər.
Növləri
Qanda neytrofil səviyyəsinin azalması müxtəlif formalarda və dərəcələrdə özünü göstərə bilər. Həkim pasiyentin vəziyyətini qiymətləndirərkən yalnız hüceyrələrin sayını deyil, onların paylanma xüsusiyyətlərini, yetkinliyini və kənaraçıxmanın səbəblərini də nəzərə alır. Neytropeniyanın bir neçə təsnifatı mövcuddur.
Neytrofillərin azalmasının əsas növləri:
- Ağırlıq dərəcəsinə görə: yüngül, orta, ağır.
- Davamlılığına görə: keçici (müvəqqəti), xronik.
- Mənşəyinə görə: anadangəlmə, qazanılmış.
- İnkişaf mexanizminə görə: kifayət qədər istehsal olunmaması, artmış dağılma, yenidən paylanma səbəbindən.
- Hüceyrə tipinə görə: seqmentnüvəli, çubuqnüvəli neytrofillərin azalması və ya hər ikisinin eyni vaxtda azalması.
- Pozğunluğun yerləşməsinə görə: sümük iliyi (daxili) və ya periferik (sümük iliyindən kənar) disfunksiya.
Səbəbləri
Qanda neytrofil səviyyəsinə təsir edə biləcək çoxlu amil mövcuddur. Bəzi səbəblər daxili patologiya və proseslərlə, digərləri isə xarici mühitin təsiri ilə bağlıdır. Qadınlarda, kişilərdə və uşaqlarda neytrofillərin azalması müxtəlif patoloji və fizioloji vəziyyətlərin nəticəsi ola bilər. Aşağıda ən çox rast gəlinən səbəblər göstərilmişdir.
- Virus xəstəlikləri. Qrip və ya kəskin respirator virus infeksiyaları kimi virus təbiətli infeksiyalarda immun qüvvələrin yenidən paylanması baş verir. Limfositlərin aktivləşməsi fonunda neytrofillərin sayı müvəqqəti olaraq azalır.
- İmmunçatışmazlıq vəziyyətləri. İmmun sistemin fəaliyyəti pozulduqda orqanizmi qorumaqla məşğul olan hüceyrələrin, o cümlədən neytrofillərin istehsalı azalır ki, bu da infeksion agentlərə qarşı həssaslığı artırır.
- Toksinlərin təsiri. Alkoqol və ya dərman vasitələri də daxil olmaqla zərərli maddələrlə zəhərlənmə neytrofillərin formalaşdığı sümük iliyinin fəaliyyətini əzə bilər.
- Qanyaranma sisteminin xəstəlikləri. Aplastik anemiya və ya bədxassəli şişlər kimi qan xəstəliklərində neytrofil leykositlər də daxil olmaqla normal hüceyrələrin formalaşma prosesi pozulur.
- Şişəleyhinə müalicə. Onkoloji proses səbəbindən kimyaterapiya və ya şüalanma aparılması çox vaxt sümük iliyinin funksiyalarını əzir, nəticədə neytrofillər də daxil olmaqla bütün qan hüceyrələrinin səviyyəsi azalır.
- Autoimmun proseslər. Bəzi xəstəliklərdə immunitet öz hüceyrələrini yad kimi qəbul edərək onlara hücum etməyə başlayır. Bu, neytrofillərin vaxtından əvvəl dağılmasına səbəb ola bilər.
- Vitamin və mineral çatışmazlığı. B qrupu vitaminlərinin, xüsusilə B12-nin, həmçinin folat turşusunun çatışmazlığında qan hüceyrələrinin bölünmə və yetişmə mexanizmləri pozulur.
- İrsi qüsurlar. Leykopeniyanın ayrı-ayrı formaları neytrofil hüceyrələrinin formalaşma və ya inkişaf proseslərinə təsir edən anadangəlmə genetik dəyişikliklərlə bağlıdır.
- Ağır gedişli infeksiyalar. Sepsis və ya vərəm kimi ağır infeksion patologiyalarda orqanizm neytrofil ehtiyatlarını bərpa etməyə vaxt tapmadan sürətlə istifadə edir.
- Dalağın hiperfunksiyası. Splenomeqaliyada neytrofillər dalaqda aktiv şəkildə dağıla bilər ki, bu da qan dövranındakı miqdarlarını azaldır.
- Hamiləlik. Gestasiya prosesi periferik qanın göstəricilərini fizioloji dəyişikliklər çərçivəsində dəyişdirə bilər.
Diaqnostika
Ümumi qan analizində neytrofillərin azaldığı aşkar edildikdə, bu vəziyyətin səbəbini müəyyən etmək üçün əlavə diaqnostika tələb olunur. Müayinələr azalmanın nə ilə bağlı olduğunu – hüceyrələrin istehsalının pozulması, onların artmış parçalanması, yoxsa orqanizmdə yenidən bölüşdürülməsi ilə – qiymətləndirməyə imkan verir.
Tətbiq olunan diaqnostika üsulları:
- Ümumi qan analizi (ÜQA) və leykosit formulu;
- Qanın biokimyəvi analizi;
- Sümük iliyinin tədqiqi (mieloqramma);
- Immunoloji panellər;
- Virus infeksiyalarının PZR-diaqnostikası;
- QİÇS və hepatit testi;
- Qarın boşluğu orqanlarının ultrasəs müayinəsi;
- Şiş prosesindən şübhələnildikdə KT/MRT.
ÜQA və leykosit formulu təkcə leykositlərin ümumi miqdarını deyil, həm də neytrofillər daxil olmaqla onların müxtəlif növlərinin nisbətini müəyyən etməyə imkan verir. Sümük iliyinin tədqiqi qanyaratma sistemi xəstəliklərindən şübhələnildikdə vacibdir. PZR-testləri virus infeksiyalarını aşkar edir, immunoloji panellər isə autoimmun pozğunluqların diaqnostikasına kömək edir. USM və KT infeksiya ocaqlarının və ya şiş proseslərinin axtarışı üçün tətbiq olunur.
Müalicə
Neytrofillərin azalması zamanı müalicə taktikası pasiyentin yaşı, ümumi klinik fonu, laboratoriya və instrumental müayinələrin nəticələri kimi çoxlu amili nəzərə alaraq fərdi seçilir. Əsas yanaşma neytropeniyaya səbəb olan amilin aradan qaldırılması və sonrakı mərhələdə qandakı neytrofil hüceyrələrin səviyyəsinin normallaşdırılmasından ibarətdir. Etiotrop və patogenetik müalicə yalnız pozğunluğun mənbəyi — infeksiya, autoimmun proses və ya digər patologiya — dəqiq müəyyən edildikdən sonra mümkündür.
Əsas xəstəliyin müalicəsi
Neytrofillərin azalması infeksiya, sistemli iltihab və ya hematoloji pozğunluqla bağlıdırsa, müalicə ilk növbədə əsas prosesin aradan qaldırılmasına yönəlir. Virus infeksiyaları adətən simptomatik və dəstəkləyici terapiya tələb edir, bakterial zədələnmələrdə isə hədəfli antibiotiklər təyin edilir. Qalxanvari vəzin və ya qaraciyərin patologiyasında terapiya zədələnmiş orqanın normal funksiyasının bərpasına yönəlir.
İmmunstimulyasiya edən terapiya
Bəzi hallarda sümük iliyində leykositlərin istehsalını stimullaşdıran preparatlar təyin edilir. Onlar neytrofillərin çoxalmasını aktivləşdirir və infeksiyalara qarşı dayanıqlılığı artırır. Belə terapiya xüsusilə kimyaterapiya qəbulu və ya genetik pozğunluqlarla bağlı neytropeniyada göstərişdir.
İnfeksiyalardan qorunma
Neytrofillərin ciddi azalmasında infeksiyalaşma riskini minimuma endirmək vacibdir. Pasiyentə çoxlu adam toplaşan yerlərdən qaçınmaq, gigiyenaya diqqətlə əməl etmək, vaxtında peyvənd olunmaq (həkimin tövsiyəsi ilə) məsləhət görülür. Bəzi hallarda profilaktik antibakterial və ya göbələkəleyhinə preparatlar təyin edilir.
Dietoterapiya və həyat tərzi
Zülal, B qrupu vitaminləri, dəmir və folat turşusu olan tam dəyərli qidalanma immun sistemin bərpasına kömək edir. Yuxu və istirahət rejiminə əməl etmək, stress və həddindən artıq yorğunluqdan çəkinmək tövsiyə olunur. Zərurət olduqda, xüsusilə antibiotik qəbulundan sonra, bağırsaq mikrobiotasının korreksiyası aparılır.
Yan təsirlərə nəzarət
Neytrofillər kimyaterapiyadan sonra azalıbsa, qanyaranma funksiyasını dəstəkləmək və mümkün ağırlaşmaları kompensasiya etmək üçün tədbirlər görülür. Bura böyümə amillərinin orqanizmə daxil edilməsi, vitaminlərin qəbulu, diyetə əməl olunması və hər 7-10 gündən bir qanın vəziyyətinə nəzarət daxil ola bilər.
Autoimmun formalarda spesifik terapiya
Səbəb autoimmun prosesdirsə, neytrofillərin dağılmasını azaldan immunmodulyasiya edən vasitələr təyin edilir. Müalicə sxeminin seçimi ciddi şəkildə fərdi qaydada aparılır.
Hər bir halda müalicənin məqsədi sadəcə neytrofillərin sayını normallaşdırmaq deyil, orqanizmin tam dəyərli müdafiəsini bərpa etmək və ağırlaşmaların qarşısını almaqdır. Özünü müalicə etmək və ya həkimə müraciəti gecikdirmək vəziyyətin pisləşməsinə səbəb ola bilər.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Qanda neytrofillərin azalması sadəcə laboratoriya göstəricisi deyil. Ciddi neytropeniyada bütün immun sistemin fəaliyyəti pozulur və orqanizm müxtəlif infeksiyalara qarşı həssas olur. Neytrofillərin səviyyəsi nə qədər aşağı olsa və kənaraçıxma nə qədər uzun müddət qalsa, xüsusilə tibbi nəzarət olmadıqda ciddi ağırlaşmaların inkişaf riski bir o qədər yüksək olur.
Mümkün ağırlaşmalar:
- Tez-tez infeksiyalar. Neytrofil çatışmazlığında şərti-patogen viruslar və bakteriyalar belə uzunmüddətli və ağır xəstəliklərə səbəb ola bilər.
- İrinli iltihablar. İltihabi proseslər xüsusilə kəskin gedir və abseslərin, fleqmonaların yaranmasına gətirib çıxara bilər.
- Pnevmoniya. Neytropeniyası olan pasiyentlərdə tez-tez ağciyər iltihabı inkişaf edir, bu isə gizli gedə və sürətlə irəliləyə bilər.
- Sepsis. İmmun müdafiənin zəifləməsi səbəbindən infeksiya bütün orqanizmə asanlıqla yayılaraq həyat üçün təhlükəli vəziyyət yaradır.
- Toxumaların bərpasının pozulması. Yaraların sağalması ləngiyir, yoluxma riski artır.
- Xronik iltihablar. Təkrarlanan infeksiyalar orqanizmi zəiflədir və xronik iltihab ocaqlarının formalaşmasına şərait yaradır.
- Həyat keyfiyyətinin azalması. Daimi zəiflik, mümkün ağırlaşmalardan qaynaqlanan narahatlıq və tez-tez xəstələnmə ümumi vəziyyəti xeyli pisləşdirir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qan analizinin nəticələrində neytrofillərin azaldığı aşkar edilərsə, bu dəyişikliyi görməzdən gəlmək olmaz. Mümkün qədər tez tibbi məsləhət almaq daha doğrudur. Özbaşına müalicə, xüsusilə infeksiya əlamətləri, yorğunluq, tez-tez soyuqdəymə və ya uzun müddət sağalmayan yaralar olduqda təhlükəli ola bilər. Müşayiət edən əlamətlərdən və müayinə nəticələrindən asılı olaraq həkim xəstəni profil üzrə mütəxəssisə yönləndirəcək.
Yadda saxla!
Qanın ümumi analizinə görə neytrofillərin səviyyəsinin azaldığı aşkarlanıbsa, dərhal həyəcanlanmaq lazım deyil, lakin bu vəziyyəti nəzərə almamaq da olmaz.
Neytropeniya orqanizmin müvəqqəti reaksiyası ola bilər və ya ciddi xəstəliyin inkişafından xəbər verə bilər. Həkim mütləq əlavə müayinə tövsiyə edəcək: leykositar formulaya analiz, limfositlərin sayının qiymətləndirilməsi və zərurət olduqda sümük iliyinin vəziyyətinin tədqiqi. Virus infeksiyalarının və autoimmun pozğunluqların diaqnostikası da tələb oluna bilər.
Vacibdir: neytrofillərin aşağı səviyyəsi fonunda 38 °C və yuxarı hərarət təxirəsalınmaz vəziyyətdir — dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır, çünki orqanizm infeksiyaya adi cür cavab verə bilmir.
Suallar və cavablar
Bəli, xüsusilə neytrofil səviyyəsi normadan xeyli aşağıdırsa və azalma uzun müddət davam edirsə. Qadınlarda tez-tez iltihabi xəstəliklər, sidik-cinsiyyət sferasının infeksiyaları və ümumi vəziyyətin pisləşməsi baş verə bilər. Mütləq həkim məsləhəti lazımdır.
Belə uyğunlaşma çox vaxt virus infeksiyalarında, xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlarda müşahidə olunur. Limfositlər virusla mübarizə üçün aktivləşir, neytrofillər isə müvəqqəti olaraq azalır. Adətən bu vəziyyət müstəqil şəkildə normallaşır.
Seqmentnüvəli neytrofillər orqanizmin immun müdafiəsində aktiv iştirak edən yetkin elementlərdir. Onların konsentrasiyasının azalması infeksion proses, dərman preparatlarının təsiri və ya qanyaranma patologiyaları ilə bağlı immun sistemin fəaliyyətinin pozulmasından xəbər verə bilər. Bu kənaraçıxmanın izahı ilə həkim bütün leykosit formulunun göstəricilərini və pasiyentin klinik mənzərəsini nəzərə alaraq məşğul olur.
Bəli, bir sıra hallarda neytrofil səviyyəsinin azalması qısamüddətli xarakter daşıyır. O, keçirilmiş virus infeksiyasından sonra, ağır fiziki yüklənmədə, güclü psixoemosional gərginlikdə və ya müəyyən dərman vasitələrinin qəbulu fonunda yarana bilər. Provokasiyaedici amil aradan qalxdıqdan sonra qan göstəriciləri adətən xüsusi müdaxilə olmadan normaya qayıdır.
Belə vəziyyət virus xəstəliyi və ya digər səbəblərlə bağlı ola bilər. Müayinədən keçmək vacibdir — təkrar qan analizi vermək, ciddi infeksiyaları, autoimmun prosesləri və ya hematoloji patologiyaları istisna etmək lazımdır.
