Tireotoksikoz toxumaların qalxanabənzər vəzi hormonlarının həddindən artıq təsirinə məruz qaldığı klinik sindromdur. Hipertireoz onun mühüm, lakin yeganə olmayan səbəbidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Thyrotoxicosis
Xəstəlik haqqında
Tireotoksikoz qanda qalxanabənzər vəzi hormonlarının — tiroksin (T4) və trioyodtironinin (T3) — artıq olması nəticəsində yaranan vəziyyətdir. Boynun ön səthində yerləşən bu vəzinin hormonları maddələr mübadiləsinin sürətini, ürəyin işini, bədən temperaturunu və sinir sisteminin fəaliyyətini tənzimləyir. Hormonlar çox olduqda bütün bu proseslər sürətlənir.
Tireotoksikozun ən çox rast gəlinən səbəbi diffuz toksik zobdur (Qreyvs xəstəliyi) — immun sistemin vəzini həddindən artıq işləməyə məcbur etdiyi autoimmun xəstəlik. Digər səbəblərə hormon ifraz edən düyünlər, vəzinin iltihabı (tireoidit) və tireoid hormon preparatlarının artıq qəbulu aiddir.
Tireotoksikoz geniş yayılmış endokrin pozğunluqlardandır və qadınlarda kişilərə nisbətən bir neçə dəfə daha çox rast gəlinir. Qreyvs xəstəliyi adətən 20–50 yaşlarda başlayır, düyünlü formalar isə daha çox yaşlılarda, xüsusən yod çatışmazlığı olan regionlarda müşahidə olunur. Müalicə olunmadıqda tireotoksikoz ürək ritminin pozulmasına və osteoporoza gətirib çıxara bilər.
Səbəbləri
Tireotoksikozu yaradan əsas amillər T3 və T4-ün artmış sintezi və ya onların sintetik əvəzedicilərinin qəbuludur.
Hormonların artıqlığı çox vaxt zobun diffuz forması fonunda yaranır. Bu, orqanizmin xüsusi antitellər istehsal etdiyi autoimmun patologiyadır. Onlar vəzi hüceyrələrinin membranlarında hipofizin tireotrop hormonlarının reseptorları ilə birləşir. Nəticədə onun toxumaları intensiv şəkildə hormon ifraz etməyə başlayır və ölçüləri böyüyür.
Tireotoksikozun mümkün səbəbi həmçinin düyünlü zobdur. Qalxanabənzər vəzidə tək və ya çoxsaylı əmələ gəlmələr belə adlanır. Onlardan bəziləri hormonal aktivdir və əlavə miqdarda tireoid hormon istehsal edir. Onların formalaşma səbəbləri dəqiq məlum deyil. Yod çatışmazlığı stimullaşdırıcı amildir.
Stress və psixotravmalar meyilli insanlarda Qreyvs xəstəliyinin başlanmasına təkan verən amillərdən biri ola bilər. Lakin stress və onun zamanı ifraz olunan adrenalin, noradrenalin özlüyündə tireotoksikoz yaratmır və T3, T4 sintezini birbaşa artırmır.
Medikamentoz hipertireoz aşağıdakı dərman qruplarının nəzarətsiz qəbulu fonunda yaranır:
- immunomodulyatorlar;
- immunosupressantlar;
- aritmiyaya qarşı vasitələr;
- tərkibində yod olan preparatlar;
- litium duzları;
- immun yoxlama nöqtəsi inhibitorları (onkologiyada tətbiq olunan);
- qalxanabənzər vəzi hormonları;
- tirozinkinaza inhibitorları.
Hipertireoz ağciyər hipertenziyasının, onkologiyanın, dissemin sklerozun, hepatitlərin müalicəsi fonunda inkişaf edə bilər.
Təsnifat
Tireotoksikozun aparıcı simptomu daimi taxikardiyadır. Tireoid hormonlar (T3 və T4) ürək döyüntüsünü gücləndirir, nəticədə miokard daha çox oksigenə ehtiyac duyur. İntensiv yığılma səbəbindən əzələ əvvəlcə böyüyür (hipertrofiyaya uğrayır), sonra isə zəifləyir, distrofiya inkişaf edir.
Ürək döyüntüsü tezliyinin dəyişməsinə uyğun olaraq ağırlıq dərəcəsinə görə təsnifat.
- Yüngül: dəqiqədə 80-100 döyüntü. İnsanı zəif ifadə olunmuş əl titrəməsi, kiçik yorğunluq narahat edir. Kəskin çəki itkisi və ya qulaqcıqların əzələ liflərinin spontan yığılması müşahidə edilmir.
- Orta: 100-120 döyüntü. İş qabiliyyətinin azalması, keçici ürək aritmiyası, titrəmə, mədə-bağırsaq pozğunluqları, karbohidrat mübadiləsinin pozulması qeyd olunur. 30%-ə qədər çəki itkisi mümkündür.
- Ağır: dəqiqədə 120-dən çox döyüntü. Orqanların disfunksiyası, osteoporoz, nevroloji pozğunluqlar, əhəmiyyətli çəki itkisi, əmək qabiliyyətinin itirilməsi aşkarlanır.
Klinik simptomların ifadəliliyindən asılı olaraq sindromun formaları.
- Subklinik. Tireotoksikozun ifadəli əlamətləri yoxdur. Patologiya laboratoriya analizləri əsasında aşkarlanır.
- Manifest. Klinik əlamətlər aydın görünür.
- Ağırlaşmış. Distrofiyaya görə daxili orqanların disfunksiyası, çırpınan aritmiya, psixozlar, ürək çatışmazlığı.
Qalxanabənzər vəzi iki tip hormon istehsal edir – T3 (trioyodtironin) və T4 (tiroksin). Bu proses hipofiz (beyin vəzisi) tərəfindən onun ifraz etdiyi TSH (tireotrop hormon) vasitəsilə idarə olunur. Onun rolundan asılı olaraq tireotoksikozun iki növü ayırd edilir.
- TSH-dan asılı olmayan. Bu tipə tireotoksik adenoma, yüksək differensasiya olunmuş, yodla induksiya olunan və gestasion tireotoksikoz, çoxdüyünlü və diffuz-toksik zob aiddir.
- TSH-dan asılı. Tireotropinoma (hipofizin xoşxassəli şişi) və ya hipofizin tireoid hormonlarına qarşı həssaslığının azalması (tireoid hormonlarına rezistentlik sindromu) ilə yaranır.
Ayrıca kateqoriya kimi sintetik tireoid hormonlarının həddindən artıq qəbulundan yaranan medikamentoz tireotoksikoz, həmçinin autoimmun tireoiditin tireotoksiklik mərhələsindəki nəticələri qeyd edilə bilər.
Klinik mənzərə
Tireotoksikozun əsas simptomları:
- həddindən artıq həyəcanlılıq, sinir sabitsizliyi, narahatlıq;
- yuxusuzluq;
- diqqətin cəmlənməsinin azalması;
- hiperaktiv bağırsaq peristaltikası səbəbindən nəcisin tezləşməsi;
- doymaz iştaha;
- istiyə dözümsüzlük;
- əzələ zəifliyi; nadir hallarda bir neçə saat davam edən tam iflic tutmaları baş verir;
- libidonun azalması;
- dövri taxikardiya tutmaları;
- güclənmiş metabolizm və istilik ayrılması səbəbindən artmış tərləmə;
- ətrafların seyrilməsi;
- səbəbsiz çəki itkisi (mütləq deyil).
Diffuz zobda boyunda vəzinin proyeksiyasında qabarma nəzərə çarpır. Çıxıq gözlər (ekzoftalm), nadir qırpma xarakterikdir.
Qadınlarda qalxanabənzər vəzi tireotoksikozunun simptomları: dərinin isti və nəmli olması, saçların nazikləşməsi və tökülməsi, dırnaqların kövrəkliyi, aybaşı dövrünün pozulması (aybaşının azalması və seyrəkləşməsi), hamilə qalmaqda çətinlik. Şişkin sifət və quru dəri isə, əksinə, qalxanabənzər vəzinin funksiyasının azalmasına (hipotireoza) xasdır.
Düyünlü zobun əlamətləri boğazda kəsək hissi, səsin batması, artan nəfəs alma çətinliyidir. Qida borusu sıxıldıqda udma pozulur, düyünün iri damarlar istiqamətinə yerdəyişməsi isə başgicəllənməyə və qulaqlarda küyə səbəb olur.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Tireotoksikozun diaqnostikası ilə endokrinoloq həkim məşğul olur. O, xəstədən sorğu aparır, sindromun klinik əlamətlərini aşkarlayır, laboratoriya tədqiqatları təyin edir.
Mütləq qaydada qalxanabənzər vəzinin palpasiyası aparılır. Şübhəli əmələ gəlmələr olduqda dopplerqrafiya ilə USM edilir. Tədqiqat orqanın həcmini və quruluşunu, qan təchizatının keyfiyyətini müəyyən etməyə imkan verir.
Tireotoksikoz zamanı analizlər (qan serumu):
- T3 və T4-ün sərbəst fraksiyaları;
- TSH: onun göstəricisi hipertireoz zamanı azalmış olacaq, sindromun TSH-dan asılı formalarının nadir hallardan başqa;
- tireoperoksidazaya qarşı antitellər;
- tireoqlobulinə qarşı antitellər;
- TSH reseptorlarına qarşı antitellər.
Diaqnozun dəqiqləşdirilməsi zəruri olduqda qalxanabənzər vəzinin sintiqrafiyası aparılır: o, vəzinin funksional fəallığını qiymətləndirməyə, Qreyvs xəstəliyini toksik düyünlərdən və tireoiditdən ayırmağa kömək edir. KT və MRT yalnız xüsusi hallarda – döş sümüyü arxasında yerləşən zobda və ya ətraf orqanların sıxılmasında vəzinin anatomiyasını qiymətləndirmək üçün təyin olunur.
Müalicə
Tireotoksikozun necə müalicə olunacağını yalnız həkim müəyyən edə bilər. Taktika diaqnostika nəticələrindən asılıdır. Əsas istiqamətlər: medikamentoz terapiya, cərrahi çıxarılma, radioaktiv yod qəbulu.
Diffuz zob zamanı tireostatik təsirə malik preparatlar təyin edilir. Onlar tireoid hormonlarının sintezini ləngidir. T4 səviyyəsi təxminən bir yarım aydan sonra normallaşır.
Köməkçi terapiya kimi beta-adrenoblokatorlar təyin edilir. Preparatlar ürək fəaliyyətini normallaşdırmağa kömək edir. Sindromun ağır formalarında qlükokortikosteroid hormonlar təyin edilir.
Radioaktiv yod dərmanların effektiv olmadığı və ya çoxlu yan təsir verdiyi hallarda istifadə olunur. Terapiya tərkibində radioaktiv yod izotopları olan preparatların peroral qəbulundan ibarətdir. Qan dövranına düşdükdən sonra onlar vəzidə cəmlənir, onun hüceyrələri tərəfindən tutulur və onların funksionallığını azaldır. Digər orqanlar zərər çəkmir. Preparat sidiklə 7-8 gün ərzində xaric olunur.
Qalxanabənzər vəzi toxumalarının cərrahi yolla çıxarılması zob döş sümüyünün arxasında yerləşdikdə və ya ətraf toxumaları sıxdıqda tətbiq olunur. Əməliyyatdan əvvəl hüceyrələrin xarakterini müəyyən etmək üçün düyünün toxumasının bir hissəsinin götürülməsi – punksion biopsiya aparılır. Əməliyyat zamanı vəzi qismən və ya tamamilə kəsilib çıxarılır. Tireotoksik böhranın qarşısını almaq üçün əməliyyat yalnız hormon səviyyəsi dərmanlarla normallaşdırıldıqdan sonra aparılır.
Reabilitasiya
Əməliyyatdan sonra xəstəyə hormonal fonu saxlamaq üçün preparatlar təyin edilir. Müalicə vaxtında aparılarsa, proqnoz əlverişlidir. 3-6 ay ərzində qənaətbəxş həyat tərzi sürmək, fiziki yükləri tədricən artırmaq, müntəzəm olaraq hormon analizlərini yoxlatmaq lazımdır. Psixoloji rahatlıq çox vacibdir. Tireotoksikoz zamanı sümük sıxlığı azalıbsa, kifayət qədər kalsium və D vitamini qəbulu həkimlə müzakirə olunur; balneoprosedurların faydası sübut olunmayıb.
Profilaktika
Əsas profilaktika tədbirlərinə aşağıdakılar daxildir:
- rafinə edilmiş məhsulların, qəlyanaltıların, fastfudun minimumda olduğu tam qidalanma;
- müntəzəm fiziki fəallıq – immuniteti qorumağa kömək edir;
- zərərli vərdişlərdən imtina;
- endokrinoloqda qalxanabənzər vəzin vəziyyətinin dövri yoxlanılması.
Bundan əlavə, stresslərdən mümkün qədər çəkinmək, psixi vəziyyəti sabitləşdirmək üçün tədbirlər görmək lazımdır.
Yadda saxla!
Tireotoksikozu mümkün qədər tez aşkarlamaq və müalicə etmək vacibdir: müalicə olunmayan hormon artıqlığı sümük sıxlığının azalmasına, çırpınan aritmiyaya, ürək çatışmazlığına, tromboemboliya ağırlaşmalarına və işemik insulta gətirib çıxarır. Tireostatik dərmanları özbaşına dayandırmayın və analizləri həkimin təyin etdiyi vaxtda yoxlatdırın. Bu dərmanları qəbul edərkən hərarət və boğaz ağrısı yaranarsa, dərhal qan analizi verin: bu, leykositlərin kəskin azalmasının əlaməti ola bilər.
Ən təhlükəli ağırlaşma tireotoksik böhrandır. O, ən çox infeksiya, əməliyyat, travma, doğuş, radioaktiv yodla müalicə və ya dərmanların qəfil dayandırılması fonunda yaranır. Temperaturun 40°-yə qədər yüksəlməsi, nəbzin dəqiqədə 140–200 döyüntüyə qədər tezləşməsi, güclü tərləmə, qusma, ishal, həyəcan, çaşqınlıq və ya psixoz yaranarsa, dərhal təcili yardım çağırın: böhran reanimasiya şəraitində təcili dərman müalicəsi tələb edir, onsuz damar kollapsı, şüurun tutulması və koma yarana bilər.
Həkimə vaxt itirmədən müraciət edin, əgər:
- daimi ürək döyüntüsü, səbəbsiz arıqlama, əl titrəməsi varsa;
- gözlərdə ağrı, ikili görmə, gözlərin qabarması yaranıb;
- boyunda şişkinlik böyüyür, udmaq və ya nəfəs almaq çətinləşib.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Endokrinologiya üzrə xəstəliklər
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Böyrəküstü vəzin çatışmazlığı
- Böyümə hormonu çatışmazlığı
- D vitamini çatışmazlığı
- Diabetik ayaq
- Diabetik ketoasidoz
- Diabetik nefropatiya
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
