Öskürək orqanizmin tənəffüs yollarını təmizləmək üçün istifadə etdiyi təbii üsuldur. Bu səhifədə qanlı öskürəyin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər və hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Cərrah Kardioloq Onkoloq Otolarinqoloq Pulmonoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Öskürək orqanizmin tənəffüs yollarını təmizləmək üçün istifadə etdiyi təbii üsuldur. Öskürək zamanı ağciyərlərin normal işləməsinə mane olan selik, toz və mikrohissəciklər xaricə atılır. Lakin bəlğəmlə birlikdə hətta cüzi qan izləri görünürsə, bu, orqanizmin vəziyyətinə diqqət yetirmək üçün siqnaldır. Belə əlamət həkim baxışı və səbəbin aydınlaşdırılmasını tələb edir. Öskürək zamanı qanın görünməsi, yəni hemoptizi, tənəffüs yollarını qidalandıran damarların bütövlüyünün pozulması ilə bağlıdır. Bu, həm selikli qişanın xırda kapilyarları səviyyəsində, həm də daha iri qidalandırıcı damarlarda baş verə bilər. Bəzi hallarda qan bəlğəmə yuxarı tənəffüs yollarından, məsələn burun-udlaqdan düşür, digər hallarda isə mənbəyi xeyli dərində — qaz mübadiləsində iştirak edən strukturlarda yerləşir. Qanlı öskürəyin müşayiət etdiyi xəstəliklər müxtəlif ola bilər: soyuqdəymə zamanı selikli qişanın cüzi iltihabından tutmuş ağciyərlərin və ya ürək-damar sisteminin ağır xəstəliklərinə qədər. Əgər insan səhərlər öskürəklə birlikdə qan gəldiyini, yaxud öskürək olmadan bəlğəmdə qan aşkar etdiyini görürsə, ilk fürsətdə həkimə müraciət etməlidir. Qanaxma mənbəyini müstəqil müəyyən etmək mümkün deyil. Qanlı ifrazatın hətta bir dəfə görünməsi belə müayinə tələb edir. Bu əlamətin arxasında vərəm, bronxoektaz və ya şiş prosesləri kimi ciddi xəstəliklər gizlənə bilər. Bol miqdarda qan gəldikdə, nəfəs almaq çətinləşdikdə və ya sinədə kəskin ağrı yarandıqda dərhal təcili yardım çağırılmalıdır.
Növləri
Hemoptizi ifadə dərəcəsinə və mənşəyinə görə müxtəlif olur. Həkimlər onu növlərə ayırır.
İnkişaf vaxtına görə təsnifat:
- Kəskin — qəfil yaranan, xəstəliyin ağır gedişinə müşayiət edən.
- Xroniki — uzun müddət mövcud olan patologiya fonunda dövri təkrarlanan.
Mənbəyinə görə təsnifat:
- Ağciyər mənşəli — alveolları hörən damarlardan qan gəlir.
- Ağciyərdənkənar — qanaxma mənbəyi bronxlar, traxeya, burunudlaq ola bilər.
Səbəbləri
Öskürək zamanı qanlı bəlğəm gəlməsi müxtəlif səbəblərin təsiri altında yaranan tənəffüs yollarındakı və ya alveollardakı damarların zədələnməsinin nəticəsidir. Bəzən qanaxmaya iltihabi proseslər, bəzən toxumaların parçalanması, qanın durğunlaşması və ya ağciyər kapilyarlarında həddindən artıq təzyiq səbəb olur. Öskürək zamanı nəyə görə bəlğəmdə qan göründüyünü anlamaq üçün hemoptizinin mümkün səbəblərini bilmək vacibdir:
- Pnevmoniya. Ağciyər toxumasının iltihabı zamanı damar divarları zəifləyir, kapilyar şəbəkədə təzyiq yüksəlir. Bu səbəbdən öskürək zamanı kiçik damarlar cırıla bilər. Pnevmoniya zamanı hemoptizi belə yaranır.
- Xroniki bronxit. Uzunmüddətli iltihab bronx divarlarının qalınlaşmasına və elastikliyinin itirilməsinə səbəb olur. Daimi qıcıqlanma damarları kövrək edir və kəskin öskürək təkanı zamanı selikdə qan izləri görünə bilər.
- Ağciyər vərəmi. Ağciyər toxumasının parçalanma ocaqlarında öskürək zamanı damarları zədələyən boşluqlar əmələ gəlir. Bu, ayrı-ayrı qan zolaqlarından nəzərəçarpan hemoptiziyə qədər qan ifrazına səbəb olur.
- Bronxoektaz xəstəliyi. Genişlənmiş bronxlarda qatı iltihabi bəlğəm toplanır. Bu, damar divarlarının zədələnməsinə səbəb ola bilər, nəticədə selik qanlı rəng alır.
- Ağciyər xərçəngi. Şiş prosesi ətraf toxumaları dağıdır və damarlara doğru böyüyür. Klinik olaraq bu, öskürək zamanı qanlı bəlğəm şəklində özünü göstərə bilər.
- Ağciyər infarktı. Damar tıxandıqda ağciyər toxumasının bir hissəsi qidalanmadan məhrum olur və nekrozlaşır. Dağılmış kapilyarlar qanaxma mənbəyinə çevrilir.
- Ağciyər emboliyası. Arteriyanın tromblarla tıxanması qan dövranını kəskin şəkildə pozur və damar divarının zədələnməsinə səbəb olur, buna görə öskürək zamanı qan ayrılır.
- Mitral stenoz. Ürəkdən qan axınının pozulması ağciyər venalarında qanın durğunlaşmasına gətirib çıxarır. Onlarda təzyiq yüksəlir, buna görə kiçik damarlar cırılır.
- Döş qəfəsi travmaları. Qabırğaların zədələnməsi və ya sınması zamanı ağciyər toxuması və ya bronxlar zərər çəkə bilər. Belə hallarda əlamətlərdən biri hemoptizi olacaq.
Diaqnostika
Bəlğəmlə birlikdə qanın ayrılması diqqətli və hərtərəfli müayinə tələb edir. Həkimin əsas məqsədi qanaxma yerini müəyyən etmək, əsas səbəbi aşkar etmək və vəziyyətin xəstənin sağlamlığı üçün nə dərəcədə təhlükəli olduğunu qiymətləndirməkdir. Bu zaman bronxoskopiya (traxeobronxoskopiya, FBS), ağciyərlərin KT-si, ürəyin USM-i/exokardioqrafiya (EXOKQ), döş qəfəsinin rentgeni və EKQ — elektrokardioqrafiya tətbiq olunur.
Hemoptizi zamanı əsas diaqnostika üsulları:
- Qanın ümumi analizi;
- Bəlğəmin mikrobioloji və sitoloji müayinəsi;
- Döş qəfəsinin rentgenoqrafik müayinəsi;
- Ağciyərlərin kompüter tomoqrafiyası (KT);
- Bronxoskopiya;
- Elektrokardioqramma (EKQ);
- Ürəyin exokardioqrafiyası;
- Koaqüloqramma;
- Spirometriya və tənəffüs funksiyasını qiymətləndirən digər testlər.
Bu üsulların tətbiqi ağciyər toxumasının, bronxların və ürək-damar sisteminin vəziyyəti barədə tam təsəvvür yaratmağa, qanaxma mənbəyini dəqiq aşkar etməyə və ən effektiv müalicə taktikasını müəyyən etməyə imkan verir. Rentgen və KT ağciyər toxumasının zədələnmə ocaqlarını, boşluqları və ya şiş törəmələrini vizuallaşdırmağa kömək edir. Bronxoskopiya həkimə bronxların vəziyyətini vizual qiymətləndirmək və analiz üçün material götürmək imkanı verir. Kardioloji üsullar (EKQ, exokardioqrafiya) hemoptizinin ürək mənşəli səbəblərini istisna etməyə kömək edir, koaqüloqramma isə qanın laxtalanmasının pozulub-pozulmadığını göstərir.
Müalicə
Hemoptizinin müalicəsi həmişə səbəbin müəyyən edilməsindən başlayır. Əlamətin özünü müalicə etmək mənasızdır — qanaxma mənbəyini aradan qaldırmaq və tənəffüs yollarının normal vəziyyətini bərpa etmək vacibdir. Diaqnostikadan sonra həkim əsas xəstəliyin müalicəsini, damarların möhkəmləndirilməsini və maddələr mübadiləsinin dəstəklənməsini əhatə edən fərdi plan tərtib edir.
- Hemoptizinin əsas səbəbinə təsir
- Vərəm halında ftiziatrın nəzarəti altında, müalicənin effektivliyi mütəmadi qiymətləndirilməklə, uzunmüddətli əleyhinə-mikrob terapiyası aparılır.
- Bronxoektazlar zamanı bronxların sistemli təmizlənməsi, tənəffüs gimnastikası və fizioterapiya prosedurları vacibdir. Bu, bəlğəmin çıxarılmasını asanlaşdırır və təkrar qanaxma riskini azaldır.
- Ağciyərlərdə şiş prosesləri zamanı xəstəliyin mərhələsindən və yayılma dərəcəsindən asılı olaraq cərrahi müdaxilə, həmçinin şüa və ya kimyaterapiya tələb oluna bilər.
- Hemoptizi mitral stenoz və ya ürək çatışmazlığı kimi ürək patologiyası ilə bağlıdırsa, terapiya qan axınının normallaşdırılmasına və ağciyər damarlarındakı təzyiqin azaldılmasına yönəlir.
- Simptomatik və dəstəkləyici terapiya.
Xəstəyə istirahət təmin edilir, fiziki yüklənmə məhdudlaşdırılır. Bəzi hallarda damar divarını möhkəmləndirən və qanın laxtalanmasına kömək edən preparatlar təyin olunur. Kütləvi qanaxmalarda müalicəvi bronxoskopiya və digər manipulyasiyalar göstəriş ola bilər.
- Bərpa və profilaktika.
Kəskin vəziyyət aradan qaldırıldıqdan sonra qidalanmanı korreksiya etmək — toxumaların bərpasını dəstəkləyən zülal və dəmirlə zəngin qidalar əlavə etmək vacibdir. Siqaretdən imtina etmək, toz, cərəyan və soyuqlamadan qaçmaq tövsiyə olunur. Pulmonoloqun mütəmadi müayinələri tənəffüs traktının sağlamlığını qorumağa kömək edir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Hemoptizi nəzərə alınmasa və ya səbəb aradan qaldırılmadan yalnız simptomatik müalicə edilsə, nəticələr ciddi ola bilər. Uzunmüddətli və ya təkrarlanan qanlı öskürək zamanı təkcə ağciyərləri deyil, digər orqanları da əhatə edə biləcək ağırlaşma riski artır.
Ən mümkün ağırlaşmalar:
- Kəskin anemiya. Az miqdarda olsa belə, müntəzəm qan itkisi hemoqlobin səviyyəsinin azalmasına və toxumaların oksigen aclığına səbəb olur.
- Tənəffüs yollarının obstruksiyası. Kütləvi qanaxma zamanı qan laxtaları bronxları tıxayaraq boğulmaya səbəb ola bilər.
- İltihabi ağırlaşmalar. Bronxlarda qalan qan bakteriyalar üçün qidalı mühitə çevrilir, bu da iltihabın güclənməsinə və irinli prosesin inkişafına səbəb ola bilər.
- Tənəffüs çatışmazlığı. Ağciyər toxumasının zədələnməsi və ya güclü iltihab orqanizmin qaz mübadiləsi qabiliyyətini azaldır, bu da nəfəs darlığına və zəifliyə səbəb olur.
- Ağciyərlərin xroniki xəstəlikləri. Müalicə olunmadıqda kəskin patologiya daimi müşahidə tələb edən xroniki formaya keçə bilər.
- Ürək ağırlaşmaları. Ağciyər damarlarında yüksək təzyiq ürəyin işini çətinləşdirə və onun bölmələrinin həddindən artıq yüklənməsinə səbəb ola bilər.
Əgər qan miqdarı çoxdursa, bəlğəm demək olar ki, tamamilə qana bulaşıbsa, nəfəs almaq çətinləşirsə və ya boğulma hissi yaranırsa, bunu gözləmədən dərhal təcili yardım çağırın — bu, kəskin qan itkisi və tənəffüs yollarının tutulması əlamətidir.
Bu vəziyyətlərin hər biri tibbi yardım tələb edir, buna görə bəlğəmdə qanın ilk əlamətlərində həkimə müraciəti gecikdirməmək və mütəxəssislərin tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Öskürək zamanı qan görünürsə, bu əlaməti təsadüf hesab etmək olmaz. Terapevtə müraciət etmək lazımdır. Həkim anamnez toplayacaq, müayinə edəcək və ilkin araşdırmalar təyin edəcək. Bundan sonra zərurət olduqda xəstə dar profilli mütəxəssisə yönləndiriləcək. Əgər bol miqdarda qan gəlirsə, nəfəs darlığı və ya huşun itirilməsi müşahidə olunursa, dərhal təcili yardım çağırılmalıdır.
Hemoptizini araşdıra bilən mütəxəssislər: kardioloq, terapevt, onkoloq, pulmonoloq, otolarinqoloq, cərrah.
Yadda saxla!
Qan tüpürmə ağciyər arteriyasının tromboemboliyası zamanı qəfil inkişaf edən son dərəcə təhlükəli vəziyyətin əlamətidir.
Adətən döşdə kəskin ağrı, təngnəfəslik, ürək döyüntüsünün tezləşməsi, zəiflik və bəzən hava çatışmazlığı hissi ilə müşayiət olunur. Bəlğəmdə qan qarışığı ola bilər, bəzən tünd və ya pas rəngində.
Belə vəziyyət dərhal tibbi yardım tələb edir. Bu əlamətlər yarandıqda təcili yardım çağırışını təxirə salmaq olmaz: tromboemboliya qan dövranının kritik pozulmasına və ölümə gətirib çıxara bilər.
Qan tüpürmənin digər səbəbləri — vərəm, ağciyər xərçəngi, bronxoektazlar, ağır pnevmoniya — də təxirəsalınmaz müayinə tələb edir. Bəlğəmdə qanın hətta cüzi qarışığı «gözləmək» üçün əsas deyil.
Suallar və cavablar
Səhər epizodik hemoptizi hallarında çox vaxt bronxların xroniki iltihabı ilə əlaqədardır. Gecə ərzində bronxlarda qatı seliyin toplanması baş verir, onu öskürərkən kiçik damarlar zədələnir.
Bəzən virus infeksiyası fonunda güclü öskürək zamanı selikli qişanın səthi damarları zədələnə bilər, xüsusən insan bəlğəmi çıxararkən güc sərf edirsə. Belə hal bir dəfə baş verir və tez keçir. Lakin qan təkrar görünürsə — bu, müayinədən keçmək üçün səbəbdir.
Bəli, temperaturun olmaması ciddi səbəbləri istisna etmir. Vərəm, şişlər, ürək xəstəlikləri və ya ağciyər arteriyası emboliyası hərarətsiz keçə bilər. Buna görə temperatur normal olsa belə, bəlğəmdə qan diaqnostika tələb edir.
Əgər qan öskürək olmadan ayrılırsa, bəlkə də o, ağciyərlərdən deyil, burunudlaqdan, diş ətindən və ya mədədən gəlir. Mənbəyi yalnız həkim müəyyən edə bilər. Müayinəyə qədər müstəqil şəkildə dərman qəbul etmək və qanaxmanı əlaltı vasitələrlə dayandırmağa çalışmaq olmaz.
Xeyr, özbaşına müalicə yolverilməzdir. Bitki dəmləmələri və ya inhalyasiyalar öskürəyi yüngülləşdirə bilər, lakin qanaxmanın səbəbini aradan qaldırmır. Bəzi hallarda isti prosedurlar hətta təhlükəli ola bilər. Xalq üsulları yalnız həkimlə razılaşdırılaraq əlavə vasitə kimi istifadə oluna bilər.
