Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası ağciyər arteriyasının və ya onun şaxələrinin qan laxtası ilə tutulmasıdır. Laxta çox vaxt ayaq venalarından qopur. Bu, həyat üçün təhlükəli vəziyyətdir və təcili diaqnostika və müalicə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- ATE
- ağciyər emboliyası
- pulmonal emboliya
- ağciyər tromboemboliyası
- venoz tromboemboliya
Xəstəlik haqqında
Tromboemboliya zamanı venada yaranmış qan laxtası (tromb) qopur, qan axını ilə ürəyin sağ şöbələrinə, oradan isə ağciyər arteriyasına keçir və onu tıxayır. Ağciyərin müvafiq hissəsində qan dövranı pozulur, qanın oksigenlə zənginləşməsi azalır, ürəyin sağ mədəciyinə düşən yük kəskin artır.
Ağciyər tromboemboliyası və ayaqların dərin venalarının trombozu vahid prosesin – venoz tromboemboliyanın iki təzahürüdür. Laxtaların böyük əksəriyyəti baldır və bud venalarında, daha az hallarda çanaq venalarında və qolların venalarında yaranır. Kiçik emboliyalar yüngül əlamətlərlə keçə bilər, iri arteriyanın tutulması isə şok və qəfil ölümə səbəb ola bilər.
Xəstəlik istənilən yaşda rast gəlinir, lakin yaşla, əməliyyatlardan və travmalardan sonra, xərçəngdə, hamiləlik dövründə və uzunmüddətli hərəkətsizlikdə riski artır. Vaxtında başlanan antikoaqulyant müalicə proqnozu əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır, ona görə şübhə yarandıqda dərhal tibbi yardıma müraciət etmək lazımdır.
Səbəbləri
Trombun yaranmasına üç amil kömək edir: qan axınının ləngiməsi, damar divarının zədələnməsi və qanın laxtalanma meylinin artması. Çox vaxt bir pasiyentdə bir neçə risk amili eyni vaxtda olur. Əsas risk amilləri:
- uzunmüddətli hərəkətsizlik – yataq rejimi, iflic, uzun uçuşlar və avtomobil səfərləri;
- cərrahi əməliyyatlar – xüsusən bud-çanaq və diz oynağının endoprotezləşdirilməsi, qarın və çanaq orqanlarında onkoloji əməliyyatlar;
- travmalar – ayaq və çanaq sümüklərinin sınıqları, gips sarğısı, onurğa beyni zədələnməsi;
- xərçəng və onun müalicəsi – şiş qanın laxtalanma meylini artırır, kimyaterapiya bu riski daha da yüksəldir;
- hamiləlik və doğuşdan sonrakı dövr, xüsusən qeysəriyyə kəsiyindən sonra;
- estrogen tərkibli kontraseptivlər və hormon əvəzedici terapiya – xüsusən siqaret çəkmə ilə birlikdə;
- əvvəllər keçirilmiş tromboz, irsi trombofiliyalar, antifosfolipid sindromu;
- daxili xəstəliklər – ürək çatışmazlığı, ağır infeksiyalar, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri, nefrotik sindrom;
- mərkəzi venoz kateterlər və elektrokardiostimulyatorun elektrodları;
- digər amillər – piylənmə, yaşlı yaş, siqaret çəkmə, susuzlaşma, varikoz xəstəliyi.
Bəzi hallarda aşkar səbəb tapılmır – belə tromboemboliya provokasiyasız adlanır və müalicə müddətinin seçilməsində nəzərə alınır.
Təsnifat
Erkən ölüm riskinə görə:
- yüksək riskli (massiv) – arterial təzyiqin düşməsi, şok ilə;
- orta riskli – təzyiq sabitdir, lakin sağ mədəciyin funksiyasının pozulması və ya ürək zədələnməsi markerlərinin yüksəlməsi var;
- aşağı riskli – ürəyin funksiyası pozulmayıb, pasiyentin ümumi vəziyyəti sabitdir.
Gedişinə görə kəskin, yarımkəskin və təkrarlanan formalar fərqləndirilir. Uzunmüddətli nəticəsi kimi xroniki tromboembolik ağciyər hipertenziyası inkişaf edə bilər.
Klinik mənzərə
Əlamətlər tutulmuş damarın ölçüsündən və pasiyentin ürək-ağciyər sisteminin vəziyyətindən asılıdır:
- qəfil nəfəs darlığı, hava çatışmazlığı – ən çox rast gəlinən əlamət;
- döş qəfəsində, xüsusən dərin nəfəs zamanı güclənən ağrı;
- ürəkdöyünmə, sürətli nəbz;
- öskürək, bəzən qanlı bəlğəm;
- başgicəllənmə, bayılma;
- dodaqların və barmaqların göyərməsi;
- qorxu hissi, soyuq tər;
- bir ayağın şişməsi, ağrısı, qızartısı – dərin venaların trombozuna işarə.
Əlamətlər qeyri-spesifik ola bilər və infarkt, pnevmoniya və ya panik atakla qarışdırıla bilər. Yaşlılarda xəstəlik yalnız izah olunmayan halsızlıq, nəfəs darlığının artması və ya bayılma ilə özünü göstərə bilər. Hamiləlikdə nəfəs darlığı və ayaq ödemləri tez-tez normal hal sayılır, ona görə qəfil yaranan və ya bir tərəfli əlamətlər xüsusi diqqət tələb edir.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər:
- qəfil nəfəs darlığı və ya döş ağrısı yaranıb;
- qanlı öskürək başlayıb;
- bayılma, kəskin halsızlıq, soyuq tər, dodaqların göyərməsi var;
- bu əlamətlər əməliyyatdan, travmadan, uzun səfərdən və ya doğuşdan sonra yaranıb.
Belə vəziyyətdə evdə gözləmək və ya özünüz xəstəxanaya getməyə çalışmaq təhlükəlidir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika təcili, adətən stasionarda aparılır. Həkim əvvəlcə risk amillərini və əlamətləri nəzərə alaraq tromboemboliyanın klinik ehtimalını xüsusi şkalalar üzrə qiymətləndirir, sonra müayinə planını seçir:
- D-dimer – laxtanın parçalanma məhsulu; aşağı klinik ehtimalda normal nəticə tromboemboliyanı böyük ehtimalla istisna edir, yüksək nəticə isə diaqnozu təsdiqləmir, çünki bir çox vəziyyətlərdə artır;
- ağciyər arteriyalarının KT angioqrafiyası – əsas təsdiqləyici müayinə, laxtanı və onun yerləşməsini birbaşa göstərir;
- exokardioqrafiya – sağ mədəciyin yüklənməsini qiymətləndirir; ağır vəziyyətdə KT mümkün olmadıqda qərar qəbul etməyə kömək edir;
- EKQ, troponin və natriuretik peptidlər – ürəyin vəziyyətini və riskin dərəcəsini müəyyən edir, infarktı istisna etməyə kömək edir;
- aşağı ətraf venalarının USM-i – trombun mənbəyini axtarmaq üçün;
- pulsoksimetriya, arterial qanın qazları – oksigen çatışmazlığının dərəcəsi;
- ventilyasiya-perfuziya ssintiqrafiyası – KT angioqrafiya mümkün olmadıqda, məsələn, kontrast maddəyə qarşı əks-göstəriş olduqda.
Hamiləlikdə müayinələr dölün qorunması nəzərə alınmaqla seçilir, lakin şübhəli halda diaqnostikadan imtina etmək olmaz.
Differensial diaqnostika miokard infarktı, pnevmoniya, pnevmotoraks, aortanın laylanması və perikarditlə aparılır.
Xidmətlər
- D-dimer (D-dimer)
- MSKT angioqrafiya
- Ağciyərlərin kontrastla KT-si
- EKQ – Elektrokardioqrafiya
- Ürəyin USM-i / Exokardioqrafiya (EXOKQ)
- Aşağı ətrafların venalarının USM-i
- Pulsoksimetriya
- Koaqulogramma (hemostazioqramma), skrininq (6 göstərici): fibrinogen, AÇTV, MNN, PTV, PTİ, trombin vaxtı
- Ultrasəs doppleroqrafiyası (USDQ)
Ağırlaşmalar
- obstruktiv şok və ürək dayanması;
- kəskin sağ mədəcik çatışmazlığı;
- ağciyər infarktı, plevrit;
- təkrarlanan tromboemboliya;
- xroniki tromboembolik ağciyər hipertenziyası – aylar sonra davam edən və ya artan nəfəs darlığı ilə özünü göstərir;
- posttrombotik sindrom – trombozdan sonra ayaqda xroniki ödem, ağrı, dəri dəyişiklikləri;
- antikoaqulyant müalicə fonunda qanaxmalar.
Müalicə
Müalicə taktikası riskin dərəcəsinə görə seçilir və həkim tərəfindən təyin edilir. Yüksək və orta riskli pasiyentlər intensiv terapiya şöbəsində və ya kardioloji stasionarda müalicə olunur; aşağı riskli sabit pasiyentlərdə bəzən qısa müddətli stasionar müşahidədən sonra ambulator müalicə mümkündür.
Antikoaqulyant müalicə. Əsas müalicə üsuludur: yeni laxtaların əmələ gəlməsinin və mövcud trombun böyüməsinin qarşısını alır, orqanizm isə laxtanı tədricən özü əridir. İlk mərhələdə çox vaxt inyeksiya şəklində heparinlər, sonra tablet şəklində antikoaqulyantlar – birbaşa oral antikoaqulyantlar və ya K vitamini antaqonistləri tətbiq edilir. Hamiləlikdə və bəzi xərçəng növlərində preparat sinfi xüsusi qaydada seçilir. Müalicənin müddəti səbəbdən asılıdır: ən azı bir neçə ay, bəzi hallarda isə uzunmüddətli və ya həyat boyu.
Reperfuziya müalicəsi. Yüksək riskli hallarda trombu sürətlə əritmək üçün trombolitik terapiya aparılır. Onun mümkün olmadığı və ya effekt vermədiyi hallarda kateter vasitəsilə trombun parçalanması və çıxarılması və ya cərrahi embolektomiya həyata keçirilir.
Dəstəkləyici müalicə. Oksigen terapiyası, arterial təzyiqin və qan dövranının dəstəklənməsi. Antikoaqulyantlara mütləq əks-göstəriş olduqda və ya müalicə fonunda təkrarlanma baş verdikdə aşağı boş venaya kava-filtr qoyula bilər.
Pasiyentin özünün nə etməsi vacibdir: antikoaqulyantı təyin olunmuş rejimdə buraxmadan qəbul etmək, yeni dərmanlar və bitki preparatları başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşmək (bəziləri antikoaqulyantların təsirini dəyişir), stomatoloq və digər həkimlərə antikoaqulyant qəbul etdiyini bildirmək. Antikoaqulyantı özbaşına dayandırmaq və ya əvəz etmək olmaz. Ağrıkəsici kimi qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatların özbaşına qəbulu qanaxma riskini artırır.
Reabilitasiya
- antikoaqulyantların təyin olunmuş rejimdə qəbulu və müntəzəm həkim nəzarəti;
- K vitamini antaqonistləri qəbul edildikdə – qanın laxtalanma göstəricisinin (INR – beynəlxalq normallaşdırılmış nisbət) müntəzəm yoxlanılması;
- həkimin icazəsi ilə tədricən fiziki aktivliyin bərpası, gəzinti, tənəffüs gimnastikası;
- davam edən nəfəs darlığında – bir neçə ay sonra exokardioqrafiya ilə ağciyər hipertenziyasının yoxlanılması;
- göstəriş olduqda – kompression trikotaj;
- qanaxma əlamətlərinə diqqət: qara nəcis, sidikdə qan, səbəbsiz göyərmələr, uzun sürən burun qanaxması – belə hallarda həkimə dərhal müraciət.
Profilaktika
- əməliyyatlardan və travmalardan sonra mümkün qədər erkən ayağa qalxmaq və hərəkət etmək;
- risk qrupunda həkimin təyin etdiyi profilaktik antikoaqulyantlar və kompression vasitələr;
- uzun səfərlərdə – müntəzəm olaraq ayağa qalxıb gəzmək, oturduğu yerdə ayaq məşqləri etmək, kifayət qədər su içmək, spirtli içkilərdən çəkinmək;
- siqaretdən imtina, çəkinin normallaşdırılması, müntəzəm fiziki aktivlik;
- hormonal kontrasepsiya və hormon əvəzedici terapiyanın tromboz riski nəzərə alınaraq həkimlə birlikdə seçilməsi;
- hamiləlikdə və doğuşdan sonra risk amilləri olduqda ginekoloqun tövsiyələrinə əməl etmək;
- keçirilmiş tromboembolik epizod barədə bütün həkimlərə, xüsusən əməliyyatdan əvvəl məlumat vermək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin əlamətlərdə dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır. Sonrakı müalicə və nəzarətlə kardioloq, pulmonoloq və ya terapevt, damar trombozunda isə damar cərrahı məşğul olur; trombofiliya şübhəsində hematoloqun məsləhəti lazım ola bilər.
Yadda saxla!
Ağciyər tromboemboliyası təcili vəziyyətdir – burada hər dəqiqə əhəmiyyətlidir.
- Qəfil nəfəs darlığı, döş ağrısı, qanlı öskürək və ya bayılma zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
- Bir ayağın şişməsi və ağrısı varsa, həkimə gecikmədən müraciət edin – bu, trombozun əlaməti ola bilər.
- Antikoaqulyantları özbaşına dayandırmayın və qəbul rejimini dəyişməyin; qanaxma əlamətləri yaranarsa, həkimə xəbər verin.
- Əməliyyatdan və travmadan sonra erkən hərəkət trombozun ən sadə profilaktikasıdır.
Suallar və cavablar
Vaxtında müalicə olunan əksər pasiyentlərdə laxta tədricən əriyir və ağciyər qan dövranı bərpa olunur. Bəzi insanlarda isə uzun müddət nəfəs darlığı qala bilər – bu halda xroniki ağciyər hipertenziyasını istisna etmək üçün əlavə müayinə lazımdır.
Müddət tromboemboliyanın səbəbindən asılıdır. Keçici səbəb (məsələn, əməliyyat) olduqda adətən bir neçə ay kifayət edir. Səbəb aşkar edilmədikdə, xərçəng və ya irsi trombofiliya olduqda isə həkim daha uzunmüddətli və ya həyat boyu müalicə tövsiyə edə bilər.
Mütəmadi olaraq ayağa qalxıb gəzmək, oturduğunuz yerdə baldır əzələlərini işlətmək, kifayət qədər su içmək və spirtli içkilərdən çəkinmək tövsiyə olunur. Yüksək risk olduqda həkim kompression corab və ya profilaktik dərman təyin edə bilər.
Hər ikisi döş ağrısı və nəfəs darlığı ilə özünü göstərə bilər, ona görə evdə onları ayırmaq mümkün deyil. Fərq yalnız müayinə – EKQ, analizlər və görüntüləmə ilə müəyyən edilir. Hər iki halda təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Dərmanı həkimin təyin etdiyi rejimdə, buraxmadan qəbul etmək, yeni dərman və ya bitki preparatı başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşmək lazımdır. Qara nəcis, sidikdə qan, güclü baş ağrısı, səbəbsiz göyərmələr qanaxma əlaməti ola bilər və təcili müraciət tələb edir.
Bəli, lakin hamiləlik planlaşdırılmalı və həkimlə əvvəlcədən müzakirə edilməlidir. Hamiləlikdə tromboz riski artır və bəzi antikoaqulyantlar döl üçün təhlükəlidir, ona görə həkim təhlükəsiz preparat sinfinə keçidi və profilaktika planını tərtib edir.
Kardiologiya üzrə xəstəliklər
- Açıq arterial axacaq
- Açıq oval pəncərə
- Ağciyər hipertenziyası
- Ağciyər ödemi
- Ailəvi hiperxolesterinemiya
- Aorta anevrizması
- Aorta qapağı çatışmazlığı
- Aortal stenoz
- Aortanın koarktasiyası
- Aortanın laylanması
- Arterial hipotenziya
- Arteriyaların stenozu
- Ateroskleroz
- Atrioventrikulyar blokada
- Atrioventrikulyar retsiprok taxikardiya
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Bronxoskopiya (FBS)
Bronxoskopiya (fibrobronxoskopiya, FBS) – yuxarı və aşağı tənəffüs yollarının vəziyyətini vizual olaraq qiymətləndirməyə, həmçinin müalicəvi manipulyasiyalar aparmağa imkan…
İstiqamət: Pulmonologiya
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…
İstiqamət: Kardiologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
