Pnevmoniya ağciyər parenximasının infeksiyasıdır. Öskürək, qızdırma, nəfəs darlığı və döş qəfəsində ağrı ilə gedə bilər; ağırlıq dərəcəsinə görə ambulator və ya stasionar müalicə tələb olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ağciyər iltihabı
Xəstəlik haqqında
Pnevmoniya zamanı iltihabi prosesə əsasən alveollar və ağ ciyərin interstisiumu cəlb olunur, bu da alveol boşluğuna böyük miqdarda iltihabi mayenin ayrılması ilə müşayiət olunur və xarakterik klinik və rentgenoloji mənzərə ilə təzahür edir.
Bu geniş yayılmış patologiyadır — müxtəlif yaş qruplarında hər min nəfərdən 10-17 nəfəri bu xəstəlikdən əziyyət çəkir. Ağciyər pnevmoniyası bir yaşa qədər olan uşaqlar və yaşlı insanlar üçün ən təhlükəlidir — daha tez-tez ağırlaşmalara səbəb olur və təxminən 10% hallarda ölümlə nəticələnir.
Səbəbləri
Pnevmoniya viruslar (adenovirus, koronavirus), bakteriyalar (xüsusən Streptococcus pneumoniae), göbələklər (kandida, aspergilla cinsindən) və ya sadə orqanizmlərin (mikoplazma, xlamidiya) təsiri altında yarana bilən infeksion xəstəlikdir. Yoluxma daha çox hava-damcı və ya məişət-təmas yolu ilə baş verir, daha az hallarda törədici orqanizmdəki digər iltihabi proseslər fonunda qan və ya limfa axını ilə alveollara düşür.
Əksər hallarda ağciyər iltihabı respirator virus infeksiyası fonunda soyuqlamadan sonra başlayır. Xəstəlik inkişaf etdikcə infeksion agent aşağı tənəffüs yollarına, elə alveollara qədər yayılır. Lakin patogen mikroorqanizmlər həmişə pnevmoniyaya səbəb olmur. Ağciyər iltihabına bir sıra amillərin məcmusu təsir göstərir: insanın immuniteti, xroniki xəstəliklər, yaş, zərərli vərdişlər, düzgün seçilmiş müalicə.
Pnevmoniyanın yaranma ehtimalı bakteriyaların aqressivlik səviyyəsindən, onların traxeobronxial ağacdakı miqdarından, orqanizmin bronxlardan bakteriyaları tez və effektiv şəkildə eliminasiya etmək qabiliyyətindən asılıdır. Elmi cəhətdən sübut edilmişdir ki, şəkərli diabetdən, xroniki ağciyər xəstəliklərindən, immunçatışmazlıqlardan, ürək-damar problemlərindən əziyyət çəkən xəstələrdə pnevmoniyaya yoluxma riski daha yüksəkdir.
Pnevmoniyanın inkişaf risk amillərinə həmçinin aiddir:
- tez-tez rast gəlinən KRVİ (kəskin respirator virus infeksiyası) və qrip;
- zərərli vərdişlər (onlar immuniteti zəiflədir);
- daimi stres və həddindən artıq yorğunluq;
- vitamin və minerallar çatışmazlığı;
- 65-70 yaşdan yuxarı yaş;
- havası çirklənmiş ərazilərdə yaşamaq.
Təsnifat
Yoluxma şəraitindən asılı olaraq aşağıdakılar fərqləndirilir:
- ictimai (xəstəxanadankənar) pnevmoniya (tibb müəssisəsindən kənarda və ya hospitalizasiyadan sonrakı 2 gün ərzində inkişaf edir);
- hospital (xəstəxanadaxili) pnevmoniya (stasionarda uzunmüddətli qalma şəraitində insanda yaranır; xəstəxanadaxili mikrob florası ilə bağlıdır, daha ağır keçir və terapiyaya daha çətin tabe olur);
- ventilyatorla assosiasiya olunmuş pnevmoniya (süni ağciyər ventilyasiyasında olan şəxslərdə diaqnoz qoyulur);
- aspirasion pnevmoniya (tənəffüs yollarına qida, maye və ya kimyəvi maddələrin düşməsinin nəticəsidir);
- atipik pnevmoniya (onu atipik törədicilər — mikoplazmalar, xlamidiyalar və digərləri törədir).
Səbəb amilindən asılı olaraq ayırd edilir:
- bakterial;
- viral;
- göbələk mənşəli;
- sadə orqanizmlərin törətdiyi (ən çox — mikoplazmalı);
- qarışıq flora tərəfindən törədilmiş pnevmoniya.
Bundan əlavə, aşağıdakı pnevmoniya növləri mövcuddur:
- bir- və ya ikitərəfli;
- seqmentar, poliseqmentar, lobulyar, payvari, subtotal, total;
- kəskin və ya uzunsürən gedişli;
- ağciyərlər tərəfindən funksional pozğunluqlarla müşayiət olunan və ya olunmayan;
- ağırlaşmış və ağırlaşmamış;
- yüngül, orta ağırlıqda və ağır.
Klinik mənzərə
Pnevmoniyanın simptomatikası xəstəliyin növündən, ağırlıq dərəcəsindən və bir sıra digər amillərdən asılı olaraq dəyişir. İlkin bakterial infeksiya zamanı xəstəlik sürətlə inkişaf edir. İlk baxışdan sağlam görünən insanda bədən temperaturu kəskin yüksəlir, bakteriyaların ağ ciyər toxumasına birbaşa zədə vurmasının nəticəsi olaraq nəmli öskürək və təngnəfəslik yaranır.
Böyüklərdə virus, o cümlədən koronavirus pnevmoniyası tədricən, hər biri müvafiq simptomlarla müşayiət olunan bir neçə mərhələ ilə inkişaf edir. Patogen tədricən yuxarı tənəffüs yollarından alveolositlərə enərək onları zədələyir. İnsanın immun sistemi bu zaman virusla aktiv mübarizə aparır. Orqanizm qalib gəlirsə, patologiya inkişaf etmir, lakin infeksion amil daha güclü olarsa, xəstədə pnevmoniya yaranır.
Ağciyər iltihabının simptomları qeyri-spesifikdir və intensivliyinə görə fərqlənə bilər. Bunlar:
- dərin nəfəs alarkən böyürdə ağrı;
- minimal fiziki yüklənmə zamanı təngnəfəslik və tərləmə;
- selikli və ya selikli-irinli xarakterli bəlğəmlə öskürək;
- zəiflik və artmış yorğunluq;
- baş ağrısı;
- bədən temperaturunun yüksəlməsi;
- oynaqlarda və əzələlərdə ağrı;
- aşağı arterial təzyiq;
- ürəkbulanma, qusma, iştahanın olmaması.
Pnevmoniya vaxtında diaqnoz qoyulmazsa, xəstəlik tədricən proqressivləşir, ağciyərlərin daha böyük həcmini zədələyir, ağırlaşmaların inkişafına səbəb olur.
Zədələnmiş ağciyərlərdən qana keçən bakteriyalar bütün orqanizmə yayıla bilər, digər orqanların fəaliyyətini pozar. Tənəffüs yollarında irin toplandıqda abses və ya irinli plevrit inkişaf edir. Bəzi hallarda tənəffüs orqanlarından irini çıxarmaq üçün cərrahi müdaxilə və ya drenaj tələb oluna bilər.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
- Asidoz
- Ağciyər ödemi
- Ağciyər ürəyi
- Aşağı xolesterin
- Bayılma
- Boğazda qıcıqlanma
- CRP-nin yüksəlməsi
- Döş ağrısı
- Döş qəfəsində ağırlıq
- Döş qəfəsində xışıltılar
- Eritrositlər azalmışdır
- Hava çatışmazlığı
- Ləngimə
- Neytrofillərin yüksəlməsi
- Nəfəs darlığı
- Panik atakalar
- Pnevmotoraks
- Qanlı öskürək (hemoptizi)
- Sianoz
- Sol qabırğa altında ağrı və ağırlıq
- Subfebril temperatur
- Yüksək temperatur
- Öskürək
- Ümumi zülal aşağıdır
- Ürəkdə ağrı
- Üşütmə
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Ağciyər iltihabından şübhələnilən xəstə üçün ən vacib olan mümkün qədər tez tibb müəssisəsinə müraciət etməkdir. Həkimlərin qarşısında düzgün diaqnoz qoymaq və effektiv müalicə seçmək vəzifəsi durur.
İlk növbədə terapevt və ya pulmonoloq xəstə ilə diqqətlə söhbət aparır, şikayətləri aydınlaşdırır, həyat və bu xəstəliyin anamnezini toplayır. Sonra o, obyektiv müayinə aparır: xəstəni müayinə edir, döş qəfəsini əl ilə yoxlayır, perkussiya edir, ağciyərlərin auskultasiyasını (dinləmə) aparır. Beləliklə, o, pnevmoniyanın obyektiv əlamətlərini aşkar etmək imkanına malik olur ki, əldə edilmiş məlumatlar əsasında xəstəyə əlavə müayinə tövsiyə etsin.
Pnevmoniyanın diaqnostika prosesinin məcburi tərkib hissəsi onun təbiətinin (törədici növünün) müəyyən edilməsidir.
Bu patologiyadan şübhələnilən xəstəyə mütəxəssisi tərəfindən aşağıdakılar təyin edilə bilər:
- qanın keyfiyyət və kəmiyyət tərkibinin müəyyən edilməsi ilə ətraflı ÜQA (ümumi qan analizi);
- qanın biokimyəvi analizi (koaqulaqrama, S-reaktiv zülal səviyyəsinin, qaraciyər və böyrək fəaliyyəti göstəricilərinin müəyyən edilməsi);
- bəlğəmin və ya bronxlardan yuyuntunun floranın antimikrob preparatlara həssaslığının müəyyən edilməsi ilə qida mühitinə əkilməsi);
- pulsoksimetriya;
- ağciyərlərin rentgenoqrafiyası;
- döş qəfəsi orqanlarının kompüter tomoqrafiyası;
- EKQ.
Diaqnostika prosesində pulmonoloq simptomatikasına görə oxşar olan digər xəstəlikləri — vərəm, onkopatologiya, ağciyər arteriyasının tromboemboliyasını istisna etməlidir.
Yekun diaqnoz toplanmış anamnez, alət və laborator müayinələrin nəticələri əsasında formalaşdırılır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
Pnevmoniyanın tipik ağırlaşmalarına aiddir:
- ağciyər toxumasında çapıq dəyişiklikləri;
- kəskin tənəffüs çatışmazlığı;
- irinli plevrit;
- ağciyər absesi və ya qanqrenası;
- septik şok;
- meningit;
- böyrəklərin iltihabı;
- ürək ritminin pozulması;
- ürək-damar patologiyaları;
- poliorqan çatışmazlığı.
İctimai pnevmoniyanın ən tez-tez rast gəlinən ağırlaşmalarına tənəffüs yollarının daralması ilə təzahür edən və aşağıdakılarla xarakterizə olunan ağır bronxobstruktiv sindromun inkişafını aid etmək olar:
- döş qəfəsində xırıltıların yaranması;
- təngnəfəsliyin güclənməsi;
- çətinləşmiş tənəffüsün inkişafı və bəlğəmin zəif ayrılması.
Plevrit kimi ağırlaşmalar daha az rast gəlinir, bu zaman iltihabi maye ağciyərləri əhatə edən plevra boşluğuna daxil olur və onları xaricdən sıxır. Bu halda xəstədə zədələnmiş tərəfdə nəfəs alarkən döş qəfəsində ağrı yarana bilər, təngnəfəslik güclənə və ya yarana bilər, temperatur kəskin qalxa bilər.
Xəstənin hospitalizasiyasını tələb edən daha bir ciddi ağırlaşma ağciyər iltihabı nəticəsində toxumanın dağılması, ağciyərlərdə irinli möhtəviyyatla dolu boşluqların (abseslərin) formalaşması və sistemli septik iltihabın inkişafıdır ki, bu da müxtəlif orqan və sistemlərin zədələnməsinə, kəskin və ağır tənəffüs, ürək, böyrək və qaraciyər çatışmazlığının inkişafına səbəb ola bilər.
Yaşlı xəstələrdə, immunçatışmazlığı olan şəxslərdə, xroniki xəstəlikləri olanlarda pnevmoniyadan ağırlaşma riski çox yüksəkdir, buna görə də bu cür xəstələri dərhal stasionara hospitalizasiya etmək məqsədəuyğundur.
Müalicə
Kəskin pnevmoniyanın müalicəsində pulmonoloq həkimləri bu patologiyanın terapiyası üzrə beynəlxalq tövsiyələri nəzərə alaraq hər bir xəstəyə fərdi yanaşma tətbiq edirlər. Müalicənin müddəti xəstəliyin növündən, gedişatının ağırlığından və digər amillərdən asılıdır. Patologiyanın ağır formaları olan xəstələr stasionara hospitalizasiya olunmalıdır.
Böyüklərdə və uşaqlarda pnevmoniyanın müalicəsi diaqnoz qoyulduqdan dərhal sonra başlanılır. Onun əsasını antibiotiklər təşkil edir. Antibakterial preparatları seçərkən mütəxəssis pnevmoniyanın ağırlıq dərəcəsini, ümumi bakterial yükü, müşayiətedici patologiyanın olmasını, təsiredici maddəyə əks-göstərişləri və xəstənin allergoloji anamnezini qiymətləndirir. Terapiyanın əvvəlində xəstəyə xəstəliyin ehtimal olunan törədicisi nəzərə alınmaqla mümkün qədər geniş təsir spektrli preparatlar təyin edilir. Törədici laboratoriyada müəyyən edildikdən sonra terapiyanın korreksiyası mümkündür – antibakterial preparatın bu halda daha effektiv olanı ilə əvəz edilməsi.
Klinika pnevmoniyanın müalicəsi üzrə tənəffüs dəstəyi və ekstrakorporal membran oksigenasiyası kimi kompleks tədbirlərin aparılmasına kömək edən müasir tibbi avadanlıqla təchiz olunmuşdur.
Xəstəyə həmçinin qızdırmasalıcı, bəlğəmgətirici vasitələr, immunomodulyatorlar, immunoqlobulinlər, qlükokortikosteroidlər təyin edilə bilər.
Reabilitasiya
Pnevmoniyadan sonra sağalma prosesi uzun sürür – bir aya qədər. Sağalmanın əsas göstəricisi – özünü hiss etmənin normallaşması, xəstənin ümumi vəziyyəti, müayinə nəticələrinin müsbət dinamikasıdır. Bəzən sağalma mənzərəsi rentgenoqrafiya məlumatları ilə üst-üstə düşmür. Bu o deməkdir ki, ağ ciyərlərin parenximasının regenerasiya prosesi hələ tamamlanmayıb. Tənəffüs orqanlarının funksiyasının tam bərpası altı aya qədər davam edə bilər.
Profilaktika
Bu gün pnevmokokk pnevmoniyasının spesifik profilaktikasının effektiv üsulu mövcuddur – vaksinasiya. Pnevmokokk vaksini böyüklər və 16 yaşdan yuxarı yeniyetmələr tərəfindən əla tolerantlıqla qəbul edilir, ağırlaşmalara və xroniki xəstəliklərin kəskinləşməsinə səbəb olmur, infeksiyaya qarşı etibarlı qoruma təmin edir.
Qeyri-spesifik profilaktika tədbirləri:
- sağlam həyat tərzi (təmiz havada gəzintilər, iş və istirahət rejiminə əməl olunması, keyfiyyətli yuxu, balanslaşdırılmış qidalanma);
- immunitetin möhkəmləndirilməsi;
- otaqların müntəzəm nəm təmizliyi və havalandırılması;
- ARVİ və bakterial infeksiyaların vaxtında müalicəsi.
Risk qrupuna aid olan xəstələr (65+ yaş, xroniki xəstəliklərin olması) öz orqanizmlərinə xüsusilə diqqətli yanaşmalıdırlar.
Yadda saxla!
Son hadisələrin işığında ağciyər iltihabı bütün planetdə ictimai əhəmiyyətli xəstəliklər sırasına keçmişdir. Bakterial ağciyər iltihabının yeni COVID-19 koronavirusunun səbəb olduğu pnevmoniyadan nə ilə fərqləndiyini başa düşmək lazımdır.
Ağciyərlərin virus zədələnməsi orqanizmin törədiciyə spesifik reaksiyası və ağciyər toxumasının daha böyük həcminin zədələnməsi səbəbindən daha ağır gedişatı ilə xarakterizə olunur. Kovid pnevmoniyası daha çox ikitərəfli olur, tez bir zamanda tənəffüs çatışmazlığının artmasına səbəb olur. Ağciyərlərin zədələnmə dərəcəsini qiymətləndirmək üçün KT istifadə olunur. Müxtəlif etiologiyalı ağciyər iltihabının müalicəsi hazırda klinik tövsiyələrə ciddi əməl olunmaqla həyata keçirilir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- COVID-19 (koronavirus infeksiyası)
- Uşaqlarda qızılca
- Respirator-sinsitial virus infeksiyası (RSV)
- Ağciyər ödemi
- Bronxiolit
- Bronxoektaziya
- Uşaqlarda obstruktiv bronxit
- Postkovid sindromu
- Legionelyoz
- Q qızdırması
- Tulyaremiya
- Atelektaz
- Ağciyər absesi
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Ağciyər emfizeması
Faydalı Məqalələr
Yüksək intensivlikli Super Inductive System maqnitoterapiya aparatında pnevmoniyadan sonra tənəffüs reabilitasiyası
Pnevmoniya ağciyərlərdə iltihabi proseslə xarakterizə olunan və insanın bütün tənəffüs sisteminə təsir edən kəskin xəstəlikdir. Pnevmoniya infeksiya nəticəsində…
İstiqamət: Fizioterapiya / Pulmonologiya
Xəstəxanadankənar pnevmoniya
Pnevmoniya ən geniş yayılmış kəskin xəstəliklərdən biridir; bu, etiologiyasına, patogenezinə, morfoloji xarakteristikasına görə müxtəlif olan, ağciyərlərin respirator şöbələrinin…
İstiqamət: Pulmonologiya
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Yaz ovqatsızlığı və avitaminozla mübarizə aparırıq
Uzun müddət gözlədiyimiz yaz gəldi. Onu çoxdan gözləyirdik, günəş, yaxşı əhval-ruhiyyə və yaxşı özünühissetmə çatışmırdı. Qış ərzində bir…
İstiqamət: Terapiya
Bronxoskopiya (FBS)
Bronxoskopiya (fibrobronxoskopiya, FBS) – yuxarı və aşağı tənəffüs yollarının vəziyyətini vizual olaraq qiymətləndirməyə, həmçinin müalicəvi manipulyasiyalar aparmağa imkan…
İstiqamət: Pulmonologiya
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Preastma (preastmatik sindrom)
Preastma — bronxial astmadan əvvəl gələn və tənəffüs yollarının artmış reaktivliyi ilə bağlı olan vəziyyətdir. Ədəbiyyatda onu həmçinin…
İstiqamət: Pulmonologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
