Makula

Makula və ya sarı ləkə tor qişanın mərkəzində, bəbəyin qarşısında yerləşən kiçik sahədir. Adını sarımtıl rənginə görə alıb: burada qısadalğalı mavi işığı udan lütein və zeaksantin piqmentləri toplanır. Kiçik ölçüsünə baxmayaraq, məhz makula bizim “yaxşı görmə” dediyimiz keyfiyyəti təmin edir.

Quruluşu və funksiyası

Makulanın mərkəzində çökəklik — mərkəzi çuxur (fovea) yerləşir; burada kəskin və rəngli görməyə cavabdeh olan fotoreseptorlar — kolbacıqlar sıx düzülüb. Çöplər orada demək olar yoxdur, tor qişanın qatları isə işığın reseptorlara maneəsiz çatması üçün kənara çəkilib. Xarici qatların qidalanmasını damar qişası və piqment epiteli təmin edir, çuxurun tam mərkəzində isə öz kapilyarları yoxdur. Foveanın hər kolbacığı ayrıca sinir lifi ilə bağlıdır, buna görə təsvir burada maksimum dəqiqdir. Periferik tor qişa məkanda oriyentasiyaya və alaqaranlıqda görməyə cavabdehdir.

Klinik əhəmiyyəti

Makulanın zədələnməsi tam korluğa aparmır — periferik görmə qalır, — lakin insan oxumaq, avtomobil sürmək, üzləri tanımaq qabiliyyətini itirir. Tipik əlamətlər: metamorfopsiya (düz xətlər dalğalı görünür), görmə sahəsinin mərkəzində qaranlıq və ya bulanıq ləkə, əşyaların ölçüsünün təhrif olunması, rənglərin solğunlaşması. Sadə ev skrininqi Amsler torudur: bir gözlə onun mərkəzinə baxarkən xətlər əyilir və ya itirsə, oftalmoloq müayinəsi lazımdır.

Makulanı qiymətləndirmək üçün genəldilmiş bəbəklə göz dibinin müayinəsi, optik koherent tomoqrafiya (tor qişanın qatlarını kəsikdə göstərir), fluoressein angioqrafiya və OKT-angioqrafiya istifadə olunur.

Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir

• yaşa bağlı makula degenerasiyası — quru və yaş formaları;
• makula ödemi: diabetik, tor qişa venalarının okklüziyasında, əməliyyatlardan sonra, uveitdə;
• makula dəliyi və epiretinal membran;
• mərkəzi seroz xorioretinopatiya;
• irsi tor qişa distrofiyaları, bəzi dərmanların (məsələn, hidroksixloroxinin) toksik təsiri.

50 yaşdan yuxarı şəxslərə, şəkərli diabeti olanlara və uzun müddət hidroksixloroxin qəbul edənlərə makulanın müntəzəm müayinəsi tövsiyə olunur. Görmənin mərkəzində qəfil təhrif və ya qaranlıq ləkə yaxın günlərdə, kəskin görmə itkisi isə həmin gün oftalmoloqa müraciət üçün səbəbdir.