Diz oynağının əsas stabilizatoru olan ön çarpaz bağın qismən və ya tam cırılması; bu bağ baldırın irəli sürüşməsinin və fırlanmasının qarşısını alır.
Ön çarpaz bağ (ÖÇB) diz oynağının içində bud və qamış sümüklərini birləşdirir, baldırın irəli sürüşməsinə və burulmasına imkan vermir. Onun cırılması dizin ən çox rast gəlinən idman travmalarından biridir. Cırılmış bağ praktiki olaraq özü bitişmir, dizin qeyri-sabitliyi isə zamanla menisklərə və qığırdağa zərər vurur.
Səbəblər və risk amilləri
- qaçış zamanı qəfil dayanma və ya istiqamətin kəskin dəyişməsi, dayaq ayağı üzərində dönmə;
- tullanmadan sonra uğursuz yerə enmə, dizin həddindən artıq açılması;
- dizə birbaşa zərbə (futbol, güləş, dağ xizəyi, yol-nəqliyyat hadisəsi);
- qadın cinsi, bud əzələlərinin zəifliyi, düzgün olmayan hərəkət texnikası, əvvəlki travma.
Simptomlar
Travma anında çoxları dizdə şaqqıltı və ya çıqqıltı hiss edir, kəskin ağrı yaranır. Bir neçə saat ərzində oynağa qan sızdığı üçün diz nəzərəçarpacaq dərəcədə şişir (hemartroz). Kəskin ağrı keçdikdən sonra əsas problem qalır — dizin qeyri-sabitliyi: dönərkən, pilləkəndən enərkən, qaçarkən diz sanki «qatlanır».
Diaqnostika
Travmatoloq-ortoped oynağın sabitliyini xüsusi testlərlə yoxlayır (Laxman testi, «ön siyirtmə» testi, pivot-shift). Rentgenoqrafiya sınığı istisna edir. Diaqnozu təsdiqləyən əsas üsul maqnit-rezonans tomoqrafiyadır — o, menisk və qığırdaq zədələrini də göstərir. Lazım gəldikdə diaqnoz artroskopiya ilə dəqiqləşdirilir.
Müalicə
Travmadan dərhal sonra — istirahət, soyuq kompres, ayağı yuxarı qaldırmaq, ehtiyac olarsa qoltuqağaqlar və ağrıkəsicilər. Sonrakı taktika yaşdan, fiziki aktivlikdən və qeyri-sabitliyin olub-olmamasından asılıdır:
- konservativ müalicə — bud əzələlərini gücləndirmək üçün uzunmüddətli müalicəvi bədən tərbiyəsi; yükü az olan və qeyri-sabitliyi ifadə olunmayan şəxslər üçün uyğundur;
- ÖÇB-nin artroskopik rekonstruksiyası (plastikası) öz vətərindən və ya transplantatla — idmançılar, gənc aktiv xəstələr və menisk zədəsi olanlar üçün;
- əməliyyatdan sonrakı reabilitasiya aylarla davam edir; idmana adətən 9 aydan tez qayıdılmır, qərarı həkim verir.
Profilaktika
Neyromuskulyar məşqlər: bud və sağrı əzələlərinin gücləndirilməsi, tarazlıq çalışmaları, düzgün yerə enmə və dönmə texnikasının öyrənilməsi.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli
Diz travmasından dərhal sonra, əgər şaqqıltı eşidilibsə, diz tez şişibsə, ayağa dayanmaq mümkün deyilsə, oynaq bloklanıb və ya deformasiyaya uğrayıbsa, həmçinin ayaqda keyimə, soyuma və ya solğunluq olarsa.
