Qalxanabənzər vəzi haqqında nə bilirsiniz?

Aşağıdakı müddəaları diqqətlə oxuyun və cavab verərkən «doğrudur» üçün 1 bal, «doğru deyil» üçün 2 bal, «bilmirəm» üçün 3 bal əlavə edin.

• 1. Qalxanabənzər vəzi boynun ön səthində, onun aşağı hissəsində yerləşən kiçik orqandırmı?
• 2. Qalxanabənzər vəzi qana ifraz olunan və orqanizmdəki bütün hüceyrə və toxumalara təsir göstərən hormonlar hazırlayırmı?
• 3. Qalxanabənzər vəzinin xəstəlikləri insanları uşaqlıq yaşından, daha dəqiq desək, hələ ana bətnində və bütün həyat boyu zədələyirmi?
• 4. Artmış yorğunluq, zəiflik, çəki artımı, üzdə ödem, dərinin quruluğu, dırnaq və saçların kövrəkliyi, qəbizlik, yaddaşın pisləşməsi – göstərilən simptomlar qalxanabənzər vəzi patologiyasının təzahürü ola bilərmi?
• 5. Tez-tez ürəkdöyünmə və ürəyin işində fasilələr, arıqlama, isti hissi və güclü tərləmə, artmış emosional labillik – göstərilən simptomlar qalxanabənzər vəzi patologiyasının təzahürü ola bilərmi?
• 6. Qalxanabənzər vəzinin patologiyası ürəyin zədələnməsinə gətirib çıxara bilərmi?
• 7. Qalxanabənzər vəzinin patologiyası menstrual funksiyanın pozulmasına və sonsuzluğa gətirib çıxara bilərmi?
• 8. Qalxanabənzər vəzinin normal işi üçün qida ilə kifayət qədər yod qəbulu vacibdirmi?
• 9. Orqanizmdə yodun əvəzini doldurmaq üçün yodlaşdırılmış duzdan istifadə etmək lazımdırmı?
• 10. Yoda tələbat həyatın müxtəlif dövrlərində müxtəlifdirmi?
• 11. Qalxanabənzər vəzinin bəzi xəstəlikləri irsi xarakter daşıyırmı?
• 12. «Zob» termini ilə yalnız qalxanabənzər vəzinin həcminin artması işarə olunurmu?
• 13. Qalxanabənzər vəzidə düyünlü törəmələr yarana bilərmi?
• 14. Qalxanabənzər vəzinin strukturunu müəyyən etmək üçün QV-nin USM-ni aparmaq lazımdırmı?
• 15. Qalxanabənzər vəzinin funksiyasını dəqiqləşdirmək üçün qan zərdabında tireoid hormonların səviyyəsini müayinə etmək lazımdırmı?
• 16. Düyünlü və çoxdüyünlü zob zamanı qalxanabənzər vəzinin funksiyası normal ola bilərmi?

0-dan 20 bala qədər topladıqda – Siz qalxanabənzər vəzinin orqanizmimizdəki rolu barədə yaxşı məlumatlısınız, 20 və daha yuxarı bal topladıqda – aşağıda verilmiş məlumatla diqqətlə tanış olmalısınız.

Qalxanabənzər vəzi boynun ön səthində, onun aşağı hissəsində yerləşən, çəkisi 15-20 qram olan kiçik orqandır. Vəzi ona görə belə adlandırılıb ki, qırtlağın qalxanabənzər qığırdağının qarşısında yerləşir. O, körpüklə birləşmiş iki paydan ibarətdir.

Qalxanabənzər vəzi tireoid hormonları – tiroksin və triyodtironin hazırlayır; onlar qana ifraz olunaraq orqanizmin bütün hüceyrə və toxumalarına təsir göstərir, müxtəlif maddələr mübadiləsi proseslərinin sürətini tənzimləyir. Bu hormonlar bir çox həyati vacib funksiyaya cavabdehdir: onlar baş beynin, sinir və ürək-damar sisteminin, mədə-bağırsaq traktının fəaliyyətini tənzimləyir, reproduktiv funksiyaya, süd və cinsiyyət vəzilərinin işinə və daha çox şeyə təsir edir.

Qalxanabənzər vəzinin həcmini təyin etmək üçün ultrasəs müayinəsindən istifadə edilir; vəzinin həcmi yaşa və cinsə görə normaya uyğunluq baxımından qiymətləndirilir. Həcmcə böyümüş qalxanabənzər vəzi və ya «zob» qalxanabənzər vəzinin müxtəlif xəstəliklərinin əlaməti ola bilər və həm funksiyaların azalması, həm də artması ilə müşayiət oluna bilər. Daha çox eutireoid zoba – vəzinin funksiyaları pozulmadan böyüməsinə rast gəlinir.

Endemik zob – orqanizmə yodun kifayət qədər daxil olmaması nəticəsində inkişaf edən qalxanabənzər vəzi böyüməsidir. İnsana yod qida məhsulları və su ilə daxil olur. Yod qalxanabənzər vəzi hormonlarının mühüm tərkib hissəsidir və onların normal fəaliyyəti üçün zəruridir. Əgər yod qəbulu azalırsa, qalxanabənzər vəzi orqanizmi kifayət qədər hormonla təmin etmək üçün kompensator şəkildə böyüyür.

Yod çatışmazlığı uşaq orqanizminin intensiv böyümə dövründə, cinsi yetişmə dövründə, hamiləlik və uşağın döşlə əmizdirilməsi dövründə daha təhlükəlidir. Yod çatışmazlığı geniş yayılmış problemdir; zobun inkişafının qarşısını almaq üçün qidalanma rasionunda yodlaşdırılmış duzdan istifadə etmək lazımdır. Fərdi yod profilaktikası yod tərkibli preparatların qəbulunu nəzərdə tutur.

Qalxanabənzər vəzidə «düyün» adlanan düyünlü törəmələr yarana bilər. Onların inkişafına şərait yaradan amillərdən biri orqanizmdə yod çatışmazlığıdır. Düyünlü və ya çoxdüyünlü zob zamanı qalxanabənzər vəzinin funksiyası normal, artmış və ya azalmış ola bilər. «Qalxanabənzər vəzinin düyünü» hələ diaqnoz deyil; düyünlü zobla qalxanabənzər vəzinin bir çox xəstəliyi təzahür edə bilər. Düyünlü törəmələr aşkar edildikdə həkim USM əlamətlərinə və düyünün ölçüsünə görə düyünün hüceyrə tərkibini müəyyən etmək üçün punksion biopsiya təyin edə bilər.

Hipotireoz – bu, qalxanabənzər vəzi funksiyasının kəskin çatışmazlığıdır; bu elə xəstəlikdir ki, onda qalxanabənzər vəzi hormonları lazımi miqdarda hazırlaya bilmir və bu da orqanizmdə metabolik proseslərin pozulmasına və ləngiməsinə gətirib çıxarır.

Hipotireoza işarə edə bilən çoxlu müxtəlif əlamətlər var, bunlar: artmış yorğunluq, zəiflik, üzdə ödem, dərinin quruluğu, çəki artımı, yaddaşın pisləşməsi, qəbizlik, üşümədir. Hipotireozun səbəbi çoxlu amil ola bilər, ən çox rast gəlinəni xroniki autoimmun tireoiditdir (Haşimoto zobu) – bu, vəzinin dağılması baş verən xəstəlikdir. Hipotireozun digər səbəbləri qalxanabənzər vəzidə cərrahi müdaxilələr və radioaktiv yodla müalicədir. Qalxanabənzər vəzinin funksiyası çatışmayan pasiyentlərə əvəzedici terapiya aparılmalıdır.

Əks proses də mümkündür – hipertireoz – qalxanabənzər vəzinin hormon hazırlanması üzrə həddindən artıq aktivliyi. Bu, fiziki gərginliyə və ya psixi yüklənmələrə qısamüddətli reaksiya ola bilər, yaxud proses davamlı xarakter daşıya bilər; bu halda söhbət tireotoksikozdan gedir.

Tireotoksikoz – hərfi mənada «tireoid hormonlarla zəhərlənmə» – qalxanabənzər vəzinin hiperaktivliyi səbəbindən tireoid hormonların səviyyəsinin davamlı yüksəlməsi ilə yaranan vəziyyətdir.

İnsan əsəbi, ağlağan, narahat olur, tez yorulur, yaxşı iştahaya baxmayaraq arıqlayır, onu ürəkdöyünmə, ürəyin işində fasilələr, artmış tərləmə, əllərdə və ya bütün bədəndə titrəmə narahat edir, dəri nəm və isti olur. Tez-tez göz almalarının qabarması baş verir, gözyaşarma başlayır, gözlərdə sancı yaranır.

Tireotoksikozun ən çox rast gəlinən səbəbi diffuz toksik zobdur (Bazedov xəstəliyi) – bu, qalxanabənzər vəzinin böyüməsinə gətirib çıxaran autoimmun xəstəlikdir. Daha nadir hallarda səbəb qalxanabənzər vəzinin düyünlü xəstəlikləri (toksik adenoma, Plammer xəstəliyi) və ya onun iltihabıdır.

Qalxanabənzər vəzi xəstəliklərinin diaqnostikası həkim tərəfindən baxış və anamnez toplanması əsasında aparılır; diaqnozu təsdiqləmək və dəqiqləşdirmək üçün laborator analizlər (tireotrop hormonun ölçülməsi, triyodtironin, tiroksin konsentrasiyasının qiymətləndirilməsi, tireoqlobulin miqdarı, qalxanabənzər vəzi tərəfindən radioaktiv yodun udulması, müxtəlif sınaqlar və anticisimlərə analiz), habelə qalxanabənzər vəzinin ultrasəs müayinəsi (USM), rentgen və ya kompüter tomoqrafiyası təyin edilir. Şiş xəstəliklərinə şübhə olduqda biopsiya aparılır.

Əgər bu məlumatı oxuduqdan sonra Sizdə hər hansı sual qalıbsa, mütləq mütəxəssisə müraciət edin.

Yadda saxlayın ki, yalnız ixtisaslı həkim-endokrinoloq sizə düzgün müalicə təyin edə, zəruri dərmanları seçə və onların nəticəliliyinə nəzarət edə bilər.

Qalxanabənzər vəzi xəstəliklərinin bir hissəsinin qarşısını almaq və ya erkən aşkarlamaq mümkündür. Əsas prinsiplər aşağıdakılardır:

• qidalanmada yodlaşdırılmış duzdan və yod mənbəyi olan məhsullardan istifadə etmək;
• hamiləlik planlaşdırarkən və hamiləlik dövründə endokrinoloqla məsləhətləşmək;
• yaxın qohumlarında qalxanabənzər vəzi xəstəliyi olduqda müntəzəm baxışdan keçmək;
• boyunda şişkinlik, səsin dəyişməsi, udma çətinliyi kimi əlamətləri nəzərə almaq;
• hormon və ultrasəs müayinələrini həkimin tövsiyə etdiyi müddətlərdə təkrarlamaq.

Qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri tədricən inkişaf edir və çox vaxt başqa xəstəliklərin simptomlarına bənzəyir. Buna görə şübhəli əlamətlər olduqda müayinədən keçmək vacibdir.