Sübuta əsaslanan təbabət — diaqnostika və müalicə qərarlarının ən etibarlı elmi məlumatlara, həkim təcrübəsinə və pasiyentin seçiminə əsaslandığı yanaşmadır.
Sinonimlər: Dəlillərə əsaslanan tibb
Sübuta əsaslanan təbabət (evidence-based medicine) 1990-cı illərdə bir çox müalicə üsulunun real faydası yoxlanılmadan, sadəcə «ənənəyə görə» tətbiq edildiyi vəziyyətə cavab olaraq formalaşıb. Əsas ideyası sadədir: analiz, dərman və ya əməliyyat tövsiyə etməzdən əvvəl onun zərərdən çox fayda verdiyini və bu faydanın nə qədər olduğunu bilmək lazımdır.
Yanaşmanın mahiyyəti
Konkret pasiyentin müalicəsi barədə qərar üç komponentə əsaslanır:
- elmi məlumatlar — keyfiyyətli klinik tədqiqatların nəticələri;
- həkimin klinik təcrübəsi — ümumi məlumatları konkret insana tətbiq etmək bacarığı;
- pasiyentin dəyərləri və üstünlükləri — onun məqsədləri, həyat tərzi, risklərə münasibəti.
Sübut səviyyələri
Bütün tədqiqatlar eyni dərəcədə etibarlı deyil. Ən güclü sübut randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatların sistematik icmalları və metaanalizləri sayılır, sonra ayrı-ayrı randomizə olunmuş tədqiqatlar, daha sonra kohort və «hal — nəzarət» tədqiqatları gəlir, ən aşağıda isə tək halların təsviri və ekspert rəyi durur. Randomizə olunmuş tədqiqatda iştirakçılar təsadüfi qaydada qruplara (məsələn, dərman və plasebo) bölünür ki, bu da kənar amillərin təsirini azaldır.
Klinik əhəmiyyəti
ÜST-ün, peşəkar cəmiyyətlərin (ESC, AHA və s.) və milli səhiyyə orqanlarının klinik tövsiyələri məhz bu prinsiplər üzərində qurulur. Hər tövsiyəyə sinif və sübut səviyyəsi verilir ki, həkim onun nə dərəcədə əsaslı olduğunu anlasın. Pasiyent üçün bu o deməkdir ki, təyinatlar təsadüfi deyil, sübut olunmuş faydaya görə seçilir: məsələn, yüksək ürək-damar riski zamanı statinlər və ya infeksiyaların qarşısını almaq üçün vaksinasiya.
Sübuta əsaslanan təbabət fərdi yanaşmanı ləğv etmir. Tədqiqatlar qrup üzrə orta nəticəni göstərir, həkim isə yaşı, yanaşı xəstəlikləri və digər xüsusiyyətləri nəzərə alaraq bu nəticənin konkret pasiyentə nə dərəcədə aid olduğunu qiymətləndirir.
Nə ilə əlaqəlidir
Bu yanaşma effektivliyi sübut olunmamış üsullara — homeopatiyaya, bir çox qida əlavələrinə, klinik məlumatı olmayan «immunomodulyatorlara» qarşı qoyulur. Sizə müalicə təklif edildikdə həkimdən tövsiyənin hansı tədqiqatlara əsaslandığını və alternativlərin olub-olmadığını soruşmaq faydalıdır. Skrininq proqramları və profilaktika da sübuta əsaslanan təbabətə söykənir.
