Tik

Tik məqsədsiz təkrarlanan, iradədən asılı olmayan stereotip hərəkət (motor tik) və ya səsdir (vokal tik). Bir çox insan tikdən əvvəl artan daxili gərginlik hiss edir və bu gərginlik hərəkətdən sonra müvəqqəti keçir. Tiki qısa müddət iradə gücü ilə saxlamaq mümkündür, lakin sonra adətən geri qayıdır. Tiklər ən çox 5–10 yaşlı uşaqlarda, oğlanlarda daha tez-tez görünür və çoxunda yaşla zəifləyir və ya keçir.

Səbəblər və risk amilləri

İlkin tiklər beynin dərin strukturlarının (bazal qanqliyaların) işi və dofamin tənzimlənməsinin xüsusiyyətləri ilə bağlıdır; irsiyyət mühüm rol oynayır. Keçici tiklər (bir ildən az), xroniki motor və ya vokal tiklər və Turett sindromu — bir ildən çox davam edən çoxsaylı motor və ən azı bir vokal tikin birləşməsi ayırd edilir. Tiklər tez-tez diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu, obsessiv-kompulsiv pozğunluq və həyəcan pozuntusu ilə birlikdə olur. Stress, yorğunluq, yuxusuzluq, həyəcan onları gücləndirir. İkincili tiklər daha nadirdir — infeksiyalardan, travmalardan sonra, bəzi dərmanların qəbulu fonunda yaranır.

Simptomlar

• Sadə motor tiklər: göz qırpma, gözləri sıxma, üz əyilmələri, başın və ya çiyinin səyriməsi.
• Mürəkkəb motor tiklər: atılıb-düşmə, əşyalara toxunma, jestlərin təkrarı.
• Vokal tiklər: öskürmə, burun çəkmə, mızıldanma, daha nadir hallarda sözlərin qışqırılması.

Tiklərin forması və şiddəti dəyişir, müvəqqəti yox olub yenidən qayıda bilər, yuxuda isə adətən olmur.

Diaqnostika

Diaqnozu nevroloq və ya psixiatr təsvirə və müşahidəyə əsasən qoyur; evdə çəkilmiş video faydalıdır. Əlavə müayinələr (EEQ, MRT, analizlər) yalnız qeyri-tipik mənzərədə — epileptik tutmaları, digər hiperkinezləri və ya ikincili səbəbləri istisna etmək üçün lazımdır.

Müalicə

Həyata mane olmayan yüngül tiklərdə çox vaxt yalnız izahat və ailənin sakit münasibəti kifayətdir: irad tutmaq və danlamaq tiki gücləndirir. Birinci sıra üsul davranış terapiyasıdır (kompleks davranış müdaxiləsi, əks vərdiş məşqi). Ağır tiklərdə həkim dərmanlar — məsələn, alfa-2-aqonistlər və ya antipsixotiklər təyin edə bilər; lokal tiklərdə bəzən botulinoterapiya tətbiq olunur. Paralel olaraq müşayiətedici DÇHS, həyəcan və ya OKP müalicə edilir.

Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli

• Tiklər infeksiyadan sonra qəfil başlayıb, davranışın kəskin dəyişməsi, sürəkli fikirlər, yeməkdən imtina ilə müşayiət olunursa.
• Hərəkətlər travmalara və ya boyunda güclü ağrıya səbəb olursa.
• Səyrimələr huşun itməsi, “donub qalma”, ətraflarda zəifliklə birlikdədirsə.
• Uşaq tiklərə görə məktəbdən və ünsiyyətdən qaçırsa.