Vegetativ sinir sistemi — şüurun iştirakı olmadan ürəyi, damarları, tənəffüsü, həzmi, tərləməni və orqanların digər funksiyalarını idarə edən sinir sisteminin hissəsidir.
Sinonimlər: Avtonom sinir sistemi
Vegetativ (avtonom) sinir sistemi daim və bizim üçün hiss olunmadan işləyir: ayağa qalxarkən təzyiqi saxlayır, yük zamanı ürəyi sürətləndirir, bədən temperaturunu, bağırsaq peristaltikasını, bəbəklərin ölçüsünü, sidik kisəsinin və cinsiyyət orqanlarının işini tənzimləyir. Onun ali mərkəzləri hipotalamusda və baş beyin sütununda yerləşir, sinir lifləri isə bütün daxili orqanlara gedir.
Quruluşu və funksiyaları
- Simpatik şöbə «vuruş və ya qaç» reaksiyasına cavabdehdir: nəbzi sürətləndirir, təzyiqi artırır, bəbəkləri və bronxları genişləndirir, tərləməni gücləndirir, həzmi ləngidir. Orqanlarda əsas mediator noradrenalindir; böyrəküstü vəzilər əlavə olaraq adrenalin ifraz edir.
- Parasimpatik şöbə «istirahət və həzm» funksiyasını təmin edir: ürəyi yavaşıdır, tüpürcək ifrazını və bağırsaq işini stimullaşdırır, sidik kisəsinin boşalmasını təmin edir. Bu şöbənin əsas siniri azan sinir, mediatoru isə asetilxolindir.
- Enteral sinir sistemi — mədə-bağırsaq traktının divarında yerləşən və onu böyük ölçüdə müstəqil idarə edən neyron şəbəkəsidir.
Şöbələr bir-birinə qarşı durmur, uzlaşmış işləyir: onlar arasındakı tarazlıq vəziyyətdən asılı olaraq daim dəyişir.
Klinik əhəmiyyəti
Vegetativ tənzimlənmənin pozulması ayağa qalxarkən başgicəllənmə və huşunu itirmə, nəbzin davamlı sürətlənməsi və ya yavaşıması, tərləmənin dəyişməsi, qəbizlik və ya ishal, sidiyin ləngiməsi və ya saxlanılmaması, erektil disfunksiya ilə təzahür edir. Onun funksiyasını qiymətləndirmək üçün ortostatik sınaq, tilt-test, ürək ritminin variabelliyinin təhlili, dərin tənəffüs və Valsalva sınaqları, tərləmə testləri tətbiq olunur. Vegetativ sistemə bir çox dərman təsir edir: beta-blokatorlar, xolinolitik təsirli preparatlar, antidepressantlar, təzyiq əleyhinə vasitələr — buna görə yan təsirlər çox vaxt məhz onunla bağlı olur.
Hansı xəstəliklərlə bağlıdır
- diabetik avtonom neyropatiya, amiloidoz, autoimmun qanqlionopatiyalar;
- Parkinson xəstəliyi, multisistem atrofiya, Levi cisimcikli demensiya;
- ortostatik hipotenziya, postural taxikardiya sindromu, vazovaqal sinkop;
- onurğa beyni travmaları (o cümlədən təhlükəli avtonom disrefleksiya), Giyen-Barre sindromu;
- neyrogen sidik kisəsi, qastroparez;
- sinirlər zədələnmədən vegetativ reaksiyaların gücləndiyi həyəcan pozuntuları və panik ataklar.
Əlaqəli terminlər
- Vegetativ disfunksiya
- Diabetik avtonom neyropatiya
- Ortostatik hipotenziya
- Postural ortostatik taxikardiya sindromu
- Vazovaqal sinkop
- Neyrogen sidik kisəsi
- Mərkəzi sinir sistemi
- Parkinson xəstəliyi
