Melanoma: dərinin ən aqressiv xərçəngi və onun əsas növləri

Melanoma dərinin piqment hüceyrələrindən, yəni melanositlərdən inkişaf edən bədxassəli şişdir. Melanositlər dəriyə, saça və gözə rəng verən melanin piqmentini istehsal edir. Bu hüceyrələrdə nəzarətsiz bölünmə başlayanda şiş yaranır. Melanoma ən çox dəridə, nadir hallarda isə selikli qişalarda və göz toxumalarında inkişaf edə bilər.

Şiş ya sağlam dəridə yeni ləkə kimi, ya da mövcud xalın dəyişməsi nəticəsində ortaya çıxır. Xəstəliyin təhlükəsi ondadır ki, şiş dərinin dərin qatlarına nüfuz edib limfa və qan damarları vasitəsilə digər orqanlara yayıla bilir. Buna görə də hər bir şübhəli dəyişikliyə diqqət yetirmək və vaxtında həkimə müraciət etmək çox vacibdir.

Melanoma bədənin istənilən nahiyəsində yarana bilər. Ən çox aşağı ətraflarda və gövdədə, daha az hallarda isə üzdə və boyunda müşahidə olunur. Yerləşmə kişi və qadınlarda fərqlənir: qadınlarda şiş daha çox aşağı ətraflarda, kişilərdə isə daha çox gövdədə inkişaf edir.

Melanomanın bir neçə əsas növü ayırd edilir və hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri var.

Səthi yayılan melanoma

Bu, ən geniş yayılmış növdür. O, dərinin istənilən sahəsində yarana bilər, lakin daha çox ətraflarda və gövdədə görünür. Erkən mərhələdə qeyri-bərabər kənarları və müxtəlif çalarları olan qonur ləkə şəklindədir. Zaman keçdikcə ləkə böyüyür, qabarıq lövhəyə çevrilir və tünd rəng ala bilər.

Düyünlü melanoma

Bu növ üzdə və gövdədə daha tez-tez rast gəlinir. O, dərinin dərin qatlarına tez nüfuz edir və qaraciyər, böyrək, ağciyər, baş beyin kimi orqanlara metastaz verməyə meyillidir. Düyünlü melanoma sürətli gedişi ilə seçilir və tez müalicə tələb edir.

Lentiqo-melanoma

Bu növ melanomanın ən az aqressiv formasıdır və proqnozu nisbətən əlverişlidir. Adətən yaşlı insanlarda üzün və çiyin nahiyəsinin günəşə daha çox məruz qalan dərisində inkişaf edir. Əsas risk amili uzun illər davam edən günəş şüalarının təsiridir.

Melanomanın yaranmasına bir neçə amil təsir edir. Bu amillərin olması xəstəliyin mütləq inkişaf edəcəyi anlamına gəlmir, lakin diqqətli olmağı tələb edir.

• günəş şüalarının və solyarium şüalarının uzunmüddətli və ya intensiv təsiri, xüsusilə uşaqlıq və gənclik dövründə alınan günəş yanıqları;
• dərinin açıq rəngdə olması, saçın açıq rəngli, gözün mavi və ya yaşıl olması, günəşdə asan yanma;
• bədəndə çoxlu xal olması və ya qeyri-adi görünüşlü, böyük xalların olması;
• ailədə melanoma və ya digər dəri xərçəngi halının olması;
• əvvəllər dəri xərçəngi keçirmiş olmaq;
• immunitetin zəifləməsi, məsələn orqan transplantasiyasından sonra və ya immunitetə təsir edən dərmanlar qəbul edildikdə;
• yaşın artması, lakin melanoma gənclərdə də rast gəlinə bilər.

Melanomanın erkən aşkarlanması üçün həkimlər ABCDE qaydasından istifadə etməyi məsləhət görürlər. Bu qayda xalın təhlükəli olub-olmadığını ilkin qiymətləndirməyə kömək edir, lakin yekun nəticəni yalnız həkim müayinəsi verir.

Əlavə olaraq, bədəndə digər xallardan fərqli görünən «çirkin ördək balası» tipli xal da şübhə doğurmalıdır. Xalın ətrafında qızartı, şişkinlik, yaranın sağalmaması və ya yeni ləkənin sürətlə böyüməsi də həkimə müraciət üçün əsasdır.

Şübhəli xal aşkar edildikdə dermatoloq və ya onkoloq müayinə aparır. Diaqnostika bir neçə mərhələdən ibarətdir:

1. Anamnez və baxış. Həkim xalın nə vaxt yarandığını, dəyişib-dəyişmədiyini, ailədə dəri xərçəngi halını soruşur və bütün bədənin dərisini diqqətlə nəzərdən keçirir.
2. Dermatoskopiya. Xal xüsusi böyüdücü cihazla müayinə olunur. Bu ağrısız üsul xalın quruluşunu qiymətləndirməyə və şübhəli əlamətləri aşkar etməyə imkan verir.
3. Biopsiya. Şübhə qaldıqda şişin tamamı və ya bir hissəsi çıxarılır və histoloji müayinəyə göndərilir. Yekun diaqnozu yalnız bu müayinə qoyur.
4. Yayılmanın qiymətləndirilməsi. Melanoma təsdiqlənərsə, limfa düyünlərinin vəziyyəti və lazım olduqda digər orqanlar ultrasəs, kompüter tomoqrafiyası və ya digər müayinələrlə yoxlanılır.

Melanomanın uğurlu müalicəsi onkologiyanın prioritet vəzifələrindəndir. Müalicə üsulu xəstəliyin mərhələsindən, şişin qalınlığından və yerləşməsindən, həmçinin pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Plan həmişə həkimlər qrupu tərəfindən fərdi qaydada seçilir.

Erkən mərhələdə melanoma əksər hallarda cərrahi yolla çıxarılır. Bu zaman şiş sağlam toxumanın müəyyən hissəsi ilə birlikdə kənarlaşdırılır ki, xəstəliyin geri qayıtma ehtimalı azalsın. Şiş hələ qonşu toxumalara və orqanlara yayılmadıqda cərrahi müdaxilə çox vaxt əsas müalicə olur.

Daha irəli mərhələlərdə cərrahiyyəyə dərman müalicəsi əlavə edilir. Hazırda melanomaya qarşı ən effektiv üsullardan sayılan immunoterapiya immun sistemin xərçəng hüceyrələrini tanımasına və məhv etməsinə kömək edir. Hədəfli terapiya isə xərçəng hüceyrələrinin böyüməsinə cavabdeh olan konkret molekulyar mexanizmlərə təsir edir. Bəzi hallarda şüa terapiyası da tətbiq oluna bilər. Dərmanların növünü və dozasını yalnız həkim təyin edir.

Melanoma müalicəsindən sonra uzunmüddətli izləmə vacibdir, çünki xəstəlik təkrar baş verə, həmçinin dərinin başqa yerində yeni melanoma ortaya çıxa bilər. İzləmə cədvəlini həkim xəstəliyin mərhələsinə uyğun müəyyən edir.

• Əməliyyatdan sonraYara bölgəsinin sağalması izlənilir, tikişlər həkimin göstərişinə uyğun çıxarılır, yaraya qulluq qaydaları izah edilir.
• İlk illərHəkim müayinələri daha tez-tez aparılır: dərinin, limfa düyünlərinin baxışı, lazım olduqda ultrasəs və digər müayinələr.
• Sonrakı dövrMüayinələr arasındakı fasilələr uzadıla bilər, lakin dərinin illik həkim müayinəsi uzun müddət davam etdirilir.
• Gündəlik həyatdaDərinin öz-özünə müntəzəm yoxlanması, günəşdən qorunma və həkimin tövsiyələrinə əməl etmək ömür boyu vacibdir.

Melanomanın qarşısının tam alınması mümkün deyil, lakin riski azaltmaq mümkündür. Əsas prinsip dərini artıq günəş şüalarından qorumaqdır. Təhlükəli xəstəlikdən yayınmaq üçün günəşdə uzun müddət qalmaqdan çəkinmək, günəş yanığına yol verməmək və dəridən müntəzəm yoxlama aparmaq məsləhətdir.

• günorta saatlarında, günəşin ən aktiv vaxtında kölgədə qalın və çimərlikdə «günəş vannası» müddətini məhdudlaşdırın;
• açıq havada yüksək qoruma dərəcəli SPF filtri olan vasitə işlədin və onu müəyyən fasilələrlə yeniləyin;
• geniş kənarlı papaq, açıq geyim və günəş eynəyindən istifadə edin;
• solyariuma getməyin;
• ayda bir dəfə güzgü qarşısında bütün bədəninizin dərisini yoxlayın, çətin görünən yerlərdə yaxınınızdan kömək istəyin;
• bədəndə çoxlu xal olan və ya ailə tarixçəsi olan insanlar həkimdə müntəzəm yoxlamadan keçməlidirlər.

Dəridə heç bir dəyişiklik ağrı verməsə də, onu nəzərə almamaq olmaz. Melanoma çox vaxt ağrısız başlayır. Aşağıdakı hallarda gecikmədən dermatoloqa və ya onkoloqa müraciət edin: