Melanoma: səbəbləri, simptomları və müalicəsi

Melanoma melanositlərdən inkişaf edən bədxassəli şişdir. Ən çox dəridə yaranır və erkən aşkarlanma müalicə nəticələrinə əhəmiyyətli təsir göstərir.

Yayımlanma tarixi: 21.09.2026

Sinonimlər

Melanoblastoma

Xəstəlik haqqında

Epidermisdə melanosit; dəridə melanoma (sxem). Mənbə: Servier Medical Art, CC BY 4.0

Melanoma — dəri və ya selikli qişalar nahiyəsində bədxassəli şişin böyüməsi ilə təzahür edən təhlükəli onkoloji xəstəlikdir. Bu patologiyanın diaqnostikası və müalicəsi ilə onkodermatoloqlar məşğul olur.

Melanoma dərinin və selikli qişaların piqment hüceyrələrindən formalaşan bədxassəli törəmədir. Xəstəliyin yaranma səbəbi melanositlərin anomal çevrilməsi və aktiv bölünməsidir. Adətən şiş dərinin səthində əmələ gəlir, lakin melanomanın ağız boşluğunda, bağırsaqda, uşaqlıq yolunda və gözün damar qişasında (uveal melanoma) formalaşması da mümkündür. Patologiyanın yaranması həm xarici təsirlərlə, həm də irsi amillərlə şərtlənə bilər.

Səbəbləri

Melanomanın risk faktorları

İnsan orqanizmində dərinin və selikli qişaların hüceyrə tərkibinin daimi yenilənməsi baş verir: səth qatının köhnə hüceyrələri tədricən ölür, sonra isə yeni melanositlər əmələ gəlir. Hüceyrənin genetik məlumatının zədələnməsi toxumaların bədxassəli çevrilməsinə və şişin böyüməsinə səbəb ola bilər. Belə anomaliyanın dəqiq səbəbləri məlum deyil, lakin tədqiqatlar alimlərə dəri yenitörəməsinin inkişafı risk amillərini müəyyən etməyə kömək etmişdir.

Melanomanın formalaşmasına təkan verən amillər:

Solğun dəri. Dəri hüceyrələrində piqment çatışmazlığı toxumaların ultrabənövşəyi şüalanmadan daha az etibarlı qorunmasına səbəb olur;
Əlverişsiz ailə anamnezi. Xəstənin ən azı bir qohumunda bu xəstəlik diaqnoz qoyulmuşdursa, melanomanın formalaşması riski artır;
Dəriyə günəş işığının həddindən artıq təsiri: ultrabənövşəyi şüalanma melanositlərə mənfi təsir göstərə bilər;
Dəri səthində çoxlu sayda xalların olması (50-dən çox);
Dəyişmiş hüceyrə strukturu ilə xarakterizə olunan anormal (displastik) xalların formalaşması;
Zəifləmiş immun sistemi.

Sadalanan risk amilləri melanomanın əmələ gəlməsinin bilavasitə səbəbləri deyil, lakin xəstəliyə meylliliyin bir neçə növünün birləşməsi onkoloji irsiyyətin təzahürünü təhrik edə bilər.

Mərhələlər

Melanomanın mərhələləri

Melanomanın mərhələsi beynəlxalq AJCC sistemi (TNM) ilə müəyyən edilir. Əsas göstərici şişin Breslou qalınlığıdır — dərinin səthindən şiş hüceyrələrinin çatdığı ən dərin nöqtəyə qədər millimetrlə ölçülən məsafə.

0 mərhələ (in situ). Şiş hüceyrələri yalnız dərinin üst qatındadır. Adətən sağlam toxuma haşiyəsi ilə çıxarılması kifayət edir.
I mərhələ. Şişin qalınlığı 2 mm-ə qədərdir (xoralaşma olduqda 1 mm-ə qədər), limfa düyünləri zədələnməyib. Əsas müalicə geniş kəsib çıxarmadır, bəzən gözətçi limfa düyününün biopsiyası aparılır.
II mərhələ. Şiş daha qalındır və ya xoralaşıb, lakin yayılma əlamətləri yoxdur. Müşahidə daha sıx olur, bəzən əlavə dərman müalicəsi müzakirə edilir.
III mərhələ. Şiş hüceyrələri yaxın limfa düyünlərində və ya onlara gedən yolda dəridə aşkar edilib. Əməliyyatdan sonra adətən immunoterapiya və ya hədəf terapiyası tövsiyə olunur.
IV mərhələ. Uzaq metastazlar var. Əsas müalicə sistem immunoterapiya və ya hədəf terapiyasıdır, bəzən cərrahi və şüa üsulları əlavə olunur.

Mərhələni onkoloq histoloji müayinə və digər müayinələrin nəticələrinə əsasən müəyyən edir; mərhələ müalicənin seçiminə və müşahidənin tezliyinə təsir göstərir.

Klinik mənzərə

Melanomanın şübhəli xalının əlamətləri

Melanoma ən çox xal hüceyrələrindən əmələ gəlir, buna görə də dərinin xarici vəziyyətini izləmək lazımdır. Ağrı hissi və özünühiss ilə əlaqəli digər simptomlar erkən mərhələlərdə adətən olmur. Xərçəngönü vəziyyəti xüsusi müayinə olmadan həmişə zərərsiz xaldan fərqləndirmək mümkün deyil, buna görə də hər hansı şübhəli dəri dəyişikliklərində dermatoloqa müraciət etmək tövsiyə olunur.

Bədxassəli xalın mümkün əlamətləri:

Asimmetrik forma və qeyri-aydın kənarlar;
Kiçik qansızmalar;
Sürətli üfüqi böyümə;
Səthdə görünən qalınlaşmaların (düyünlərin) yaranması;
Qeyri-bərabər rəng: melanomanın müxtəlif hissələri qara, tünd-qəhvəyi və ya boz ola bilər;
Xalın ətrafında dərinin qızarması;
Səthdə dəri naxışının olmaması.

Melanoma həmişə yuxarıda sadalanan əlamətlərə malik olmur. Forma, böyümə tipi və ölçüsünə görə fərqlənən bədxassəli şişin bir neçə növü mövcuddur. Bəzi melanomalar dırnaqların altında, göz nahiyəsində və digər gizli yerlərdə əmələ gəlir, buna görə də dərinin müayinəsi həmişə onkologiya əlamətlərini aşkar etməyə imkan vermir. Yenitörəmənin gec mərhələlərdə metastazlaşması əlavə simptomatikanın inkişafına gətirib çıxarır.

Şəkillərdə əlamətlər

Budda melanoma: asimmetrik, qeyri-bərabər rəngli və kələ-kötür kənarlı tünd törəmə (biopsiya üçün işarələnib). Şəkil: Dermanonymous, CC BY-SA 4.0 · mənbə

Saçlı hissədə melanoma: müxtəlif çalarlı, sərhədləri qeyri-düzgün tünd ləkə. Şəkil: Dermanonymous, CC BY-SA 4.0 · mənbə

Bazuda səthi yayılan melanoma: boz-qəhvəyi, qeyri-bərabər rəngli ləkə. Şəkil: Dermanonymous, CC BY-SA 4.0 · mənbə

Xəstəliyin simptomları

Vulvanın yenitörəmələri

Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?

Özünüzü müalicə etməyin

Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
Mütləq həkimə müraciət edin

Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
Müalicəni təxirə salmayın

İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103

Diaqnostika

Melanomanın diaqnostikası

Onkoloji xəstəliklərin yüksək dəqiqlikli diaqnostika üsulları tətbiq olunur. İlkin qəbul zamanı onkodermatoloq xəstədən şikayətlər barədə soruşur və anamnez məlumatlarını öyrənir. Bundan sonra həkim şübhəli yaranmanın müayinəsini aparır və əlavə müayinələrin təyin edilməsi barədə qərar qəbul edir. Dərinin strukturunu öyrənmək və toxumaların bədxassəli böyüməsinə işarə edən hər hansı dəyişiklikləri istisna etmək lazımdır.

Melanomanın diaqnostika üsulları:

Dermatoskopiya – dərinin və selikli qişaların, təsvirin optik və ya rəqəmsal üsulla dəfələrlə böyüdülməsini nəzərdə tutan vizual müayinəsi. Həkim dermatoskopu dəri yaranmasına yaxınlaşdırır və okulyar vasitəsilə toxumaların strukturunu öyrənir. Onkodermatoloq həmçinin metastazları aşkar etmək üçün qonşu dəri sahələrini və limfa düyünlərini müayinə edir;
İkincili yenitörəmələri axtarmaq üçün daxili orqanların vizual müayinələri. Onkodermatoloq xəstəyə rentgenoqrafiya, kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası təyin edir. Əldə edilən təsvirlər həkimə digər orqanların zədələnməsini istisna etməyə və onkologiyanın mərhələsini müəyyən etməyə imkan verir;
Histoloji analiz. Cərrah xalı yaxınlıqdakı sağlam toxumaların az miqdarı ilə birlikdə tam çıxarır və əldə edilmiş materialı diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün laboratoriyaya göndərir. Şişin metastazlaşma riskinə görə punksiya (biopsiya) vasitəsilə ayrı-ayrı hüceyrələrin götürülməsi aparılmır;
Gözətçi limfa düyününün biopsiyası və molekulyar analiz. Göstəriş olduqda şişdən limfanın ilk axdığı limfa düyünü çıxarılır və histoloji müayinə edilir, bu da mərhələni dəqiqləşdirir. Yayılmış melanomada şiş toxumasında BRAF geninin mutasiyası yoxlanılır — bu, hədəf terapiyasının seçimi üçün vacibdir. Xaldan yaxma-basma (sitoloji analiz) standart diaqnostika üsulu deyil və histoloji müayinəni əvəz etmir.

Onkodermatoloqa onkoloji prosesi erkən mərhələlərdə aşkar etməyə imkan verən müasir diaqnostik avadanlıqdan istifadə olunur.

Xidmətlər

Müalicə

Melanomanın müalicə istiqamətləri

Konservativ müalicə

Xəstəliyin əlavə müalicə üsulları melanomanın yayılma dərəcəsindən asılıdır. Onkodermatoloq dərinin dərin qatlarının zədələnməsini və ya bir neçə şişin formalaşmasını aşkar etdikdə terapevtik müalicə təyin edilir.

Istifadə olunan melanoma terapiya üsulları:

İmmunoterapiya – immun yoxlama nöqtəsi inhibitorları ilə medikamentoz müalicə. Bu preparatlar orqanizmin öz immun sisteminin şiş hüceyrələrini tanımasına və məhv etməsinə kömək edir. Həkim dərmanları venadaxili yeridir. Hazırda immunoterapiya yayılmış melanomanın, həmçinin əməliyyatdan sonra residiv riski yüksək olan hallarda əsas müalicə üsuludur. Kimyaterapiya, interferonlar və interleykinlər əvvəllər geniş istifadə olunurdu, indi isə yalnız ayrı-ayrı hallarda, digər üsullar mümkün olmadıqda nəzərdən keçirilir;
Şüa terapiyası – ionlaşdırıcı şüalanma vasitəsilə şiş hüceyrələrinin məhv edilməsi. Radioloq həkim zədələnmiş toxumanın nöqtəvi şüalanması üçün xüsusi avadanlıqdan istifadə edir. Bu müalicə üsulu adətən melanoma metastazları aşkar edildikdə təyin edilir;
Hədəf terapiyası – onkologiyanın müasir medikamentoz müalicə üsulu. Şişdə BRAF geninin mutasiyası aşkar edildikdə həkim şiş hüceyrələrinin müəyyən molekulyar sahələrinə təsir edən preparatlar təyin edir, nəticədə melanomanın və onun metastazlarının sonrakı böyüməsi bloklanır.

Onkoloqları medikamentoz terapiyanın ən təhlükəsiz sxemlərini seçirlər.

Cərrahi müalicə

Diaqnoz təsdiqləndikdən və onkoloji prosesin mərhələsi müəyyən edildikdən sonra onkodermatoloq ilkin şişi çıxarmaq üçün cərrahi müdaxilə təyin edir. Residivin inkişafının qarşısını almaq üçün bədxassəli toxumaların və yaxınlıqdakı dəri strukturlarının kəsilib çıxarılması aparılmalıdır.

Cərrahi müdaxilələr:

Dərinin bədxassəli yenitörəməsinin geniş kəsilib çıxarılması. Cərrah toxumaları lokal anesteziya vasitəsilə keyləşdirir və dərinin antiseptik işlənməsini aparır. Çıxarılan toxumaların həcmi şişin yayılma dərinliyindən asılıdır. Zərurət olduqda cərrah tərkibində anormal melanositlər ola biləcək yaxınlıqdakı limfa düyünlərini də çıxarır;
Bədxassəli yenitörəmənin qat-qat kəsilib çıxarılması (Mohs əməliyyatı). Görünən şişin ilkin kəsilib çıxarılmasından sonra mütəxəssis dərinin nazik qatlarını ardıcıl olaraq çıxarır və əldə edilmiş kəsikləri dərhal mikroskop vasitəsilə öyrənir. Dərinin dərin qatlarında melanoma qalıqlarının yerləşməsi barədə tərtib edilmiş xəritə müdaxiləni tamamlamaq üçün istifadə olunur. Melanomada bu üsul məhdud hallarda, əsasən üzdə yerləşən səthi formalarda tətbiq edilir; standart müalicə geniş kəsib çıxarmadır.

Belə müalicənin üstünlüyü toxumaların daha az travmatikliyi və dəri sahəsinin xarici görünüşünün qorunmasıdır.

Profilaktika

Melanomanın profilaktikası

Bir neçə tövsiyəyə əməl etmək melanomanın inkişaf riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa imkan verir. Bu xəstəliyin profilaktikası ilk növbədə dərinin bədxassəli şişinin inkişafına meylliliyi olan insanlar üçün lazımdır.

Əsas tövsiyələr:

Dərinin açıq sahələrinə günəş şüalarının uzunmüddətli təsirindən qaçınmaq;
İstənilən qaralma üsullarından imtina etmək;
Dəriyə ultrabənövşəyi şüalanmanın təsirini azaldan kremdən istifadə etmək;
Çoxlu sayda xal olduqda dermatoloqda müntəzəm müayinədən keçmək;
Qabarıq və anormal xalların çıxarılması.

Xalların vəziyyətini qiymətləndirmək və melanomanın inkişaf risk amillərini dəqiqləşdirmək üçün dermatoloq və ya onkodermatoloq konsultasiyasına müraciət edə bilərsiniz.

Yadda saxla!

Melanoma erkən mərhələdə aşkar edildikdə əksər hallarda cərrahi yolla tam müalicə olunur. Buna görə dərinizi ayda bir dəfə, o cümlədən kürəyi, dabanları, dırnaqları və baş dərisini yaxınlarınızın köməyi ilə yoxlayın. Yeni yaranan və ya formasını, rəngini, ölçüsünü dəyişən xalı gözləmək, «yandırmaq» və ya kosmetik salonda çıxartmaq olmaz — onu dermatoloq müayinə etməlidir.

Aşağıdakı hallarda dermatoloqa və ya onkoloqa gecikmədən müraciət edin:

xal bir neçə həftə və ya ay ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə böyüyür və ya qabarır;
xal qanayır, yaralanır və sağalmır;
dırnağın altında səbəbsiz tünd zolaq və ya ləkə yaranıb;
bədəninizdəki digər xallardan kəskin fərqlənən «yad» xal var;
çıxarılmış melanomanın yaxınlığında və ya limfa düyünlərində yeni düyün əllənir.

Əlaqəli Xəstəliklər

Faydalı Məqalələr

Melanoma: dərinin ən aqressiv xərçəngi və onun əsas növləri

Melanomanın ən geniş yayılmış bir neçə növü ayırd edilir: səthi, düyünlü və lentiqo-melanoma. Onların hər biri öz xüsusiyyətləri…

İstiqamət: Onkodermatologiya

Suallar və cavablar

Yaxın qohumda melanoma olması tanınmış risk amillərindən biridir və dəri tipi, günəşə məruz qalma tarixçəsi, xalların sayı kimi digər amillərlə birlikdə şəxsi riski bir qədər artıra bilər. Bu, xəstəliyin mütləq yaranacağı demək deyil, lakin ailə anamnezi olan insanlara dəridəki dəyişiklikləri müntəzəm özü izləmək və vaxtaşırı dermatoloq müayinəsindən keçmək tövsiyə olunur.

Uşaqlarda melanoma nadir hadisədir, lakin mümkündür və heç vaxt tam istisna edilmir. Mövcud xalın forması, rəngi dəyişərsə, sürətlə böyüyərsə və ya qanaxma verərsə, yaxud yeni piqmentli ləkə yaranarsa, valideynlər bunu yaşından asılı olmayaraq gecikdirmədən dermatoloqa göstərməlidir. Erkən müayinə diaqnozu vaxtında aydınlaşdırmağa kömək edir.

Bu, əsasən şişin qalınlığından və diaqnoz anındakı mərhələdən asılıdır. Erkən aşkarlanmış nazik melanomalarda çox vaxt cərrahi çıxarılma və sonrakı müşahidə kifayət edir, daha irəliləmiş hallarda isə onkoloqun təyin etdiyi əlavə müalicə üsulları tələb oluna bilər. Uzunmüddətli proqnoz hər xəstə üçün ayrıca, konkret göstəricilərə əsasən qiymətləndirilir.

Konsultasiya alın

Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.

Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:

*1103

Melanoma

Sinonimlər

Xəstəlik haqqında

Səbəbləri

Mərhələlər